Cezaro/Kompleta teksto

Cezaro (1934)

de Mirko Jelusich

Tradukita de Ivo Rotkvić
(p. Titolpaĝo-Enhavo)

Elŝuti kiel:

bookCezaroMirko JelusichIvo Rotkvić1934Titolpaĝo-Enhavo

Paĝo:Jelusich - Cezaro, 1934, Rotkvić.pdf/1 Paĝo:Jelusich - Cezaro, 1934, Rotkvić.pdf/4

Al gesinjoroj

OLGA kaj KARLO KELLNEK,

la plej noblaj homoj, renkontitaj en la vivo,

tutkore dediĉas

LA TRADUKINTO

I. PARTO

JULIO

Infano

»Kajo!«

Silento. Nur insektoj zumetas en la varma tagmeza aero super la riĉkoloraj floroj de l’ hejma ĝardeno. Alie ĉio senvoĉa.

»Kajo! Juna sinjoro! La patro vokas!…«

La maljuna trakianino ĉirkaŭturnas la sulkan vizaĝon, palpebrumante per la miopaj okuloj ĉiuflanken; ŝi eĉ spirhaltas por pli bone aŭdi. Nenio. Tial, ĝemante, ŝi denove sin turnas kaj revenas tra la portiko en la domon.

»Mi ne povas lin trovi, ho sinjorino«, — aŭdiĝas la malforta, plorema voĉo de la maljunulino. »Certe li ree transsaltis la muron kaj nun vagaĉas kun la stratbuboj. Nu, ili foje lin eĉ mortigos.«

»Mi mem serĉos lin« respondas la plena, alda voĉo de l’ patrino. »Bone, bone, Kirissa, iru jam«.

Naztrumpetado, frotbruo de la lacaj, tremaj piedoj kaj poste denove silento.

El post mirta arbetaĵo elŝoviĝas malrapide kaj singarde infana kapo: akraj, grizaj okuloj, nun furioze fajrantaj; sub la maldika, delikattrua nazo kunpremiĝas la etkarnaj lipoj. Nun la infano rektiĝis tiom, ke ekvideblas la mallarĝa korpo ĝis la koksoj. La dekstra mano, montrante sperton, lerte eksvingas bastonon trans la muron de l’ ĝardeno. Por momento la okuloj postrigardas la turniĝantan bastonon, sed jam denove iĝas malhelaj kaj koleraj.

La maljuna Kirissa ne povis veni en malpli oportuna tempo: ĵus li estis Arĥidamo kaj ĝuste volis ruzlogi la plateanojn en embuskon. Jes vere, Tukidido tion alie rakontas, sed kial imiti la fuŝaĵon? Tion li ja pli bone plenumos: ĉar li ne povas kuratake konkeri la urbon, li ŝajne retiriĝas kaj kaŝe ekbivakas. La plateanoj kompreneble lin persekutas. Intertempe li kojne sin ŝovas inter ilin kaj la urbon, pereigante eĉ la lastan homon… Meditante li pristudas la batalkampon. Urban remparon prezentas al li la ĝardenmuro. Arbetaĵoj dislarĝiĝas en arbaron, en kiu li ekembuskis kun la elektita taĉmento, kreita de lia senlaca fantazio. Profunde enspirante li elstreĉas la tutan korpon. Ĉu jam ne sonas el malproksime la ovacioj de l’ urbanoj, kiuj kredas forliberiĝi de la sieĝo? Ĉu en la urbomuro jam ne malfermiĝas pordo, larĝe faŭkante por…

Aŭdiĝas voĉoj. Kajo eltiriĝas el la revaĵo, en kiun li ĵus denove dronis, li jam estas maldorma kaj nuntempa. Rapide ĉirkaŭrigardante li kaptas la libron sur ŝtonbenko, surventriĝas kaj komencas, ŝajne, diligente legi.

»Ĉu vi havis malagrablaĵojn en la ofico?« — li aŭdas demandi la patrinon.

»En la ofico oni ĉiam havas malagrablaĵojn« — respondas la patro. »Vi ne povas imagi, ho Aŭrelia, kiom da homa krudeco, malnoblo kaj naŭzo evidentiĝas en la bagatelaj procesoj. Pensu do, kiel estos en la pretorejo, kiam elviciĝos gravaj aferoj?« La patro eksilentis. Kun videbla intenco li turnas la interparolon al io alia. »Kiam vi vidis Kajon lastafoje?«

»En la biblioteko, kiam li venis por preni la Tukididon.«

»Al mi ŝajnas, ke la junulo tro multe legas. Serioze mi interparolos kun Gnifo. Ĉiun honoron al la klereco, sed se oni estas delikata kiel Kajo, oni devas ion entrepreni por fortigi sian korpon. Cinno rekomendis al mi skermiston; foje mi venigos tiun homon. Nu, mi volus el mia filo fari ne hejmsidulaĉon.«

»Miaopinie tiu zorgo estas superflua,« rimarkigas la patrino kun kaŝita rideto en la voĉo. »Kirissa diris, ke li ree ŝtelkuris al siaj stratamikoj. Jen li! Kajo!«

La infano kaplevas, salte ekstaras kaj atendas. Aŭskultante la konversacion de la gepatroj, li tamen enprofundiĝis en sia plej amata aŭtoro. Por momenteto, jen, la gepatroj rimarkas en la grandaj, ardaj okuloj strangan, fremdan flamon, sed kvazaŭ la kurteno jam falus antaŭ la brilajn stelojn: perdiĝis ilia senlimeco, ili iĝas malprofundaj kaj klaraj.

»Ĉu vi ne aŭdis Kirissan?« riproĉetas la patrino.

Mallonga hezito, poste kapbalanco, duone spiteme, duone konfuzite.

»Do, kial vi ne venis?« Feliĉe, la patrino ne atendas la respondon, sed tuj pludemandas:

»Kion vi ja faras tie ĉi?«

»Mi legis« respondas Kajo eviteme.

Nun alpaŝas la patro kaj jam prenas la libron.

»Tukidido… nu, ĉu vi ankaŭ komprenas, kion vi legas?«

Denove la kapbalanco, sed nun vigle, ĝoje.

»Ree vi kombinis la batalplanojn, ĉu? Ankaŭ korektadis grekajn strategiistojn?«

Embarasa ridetado — la ridetado de l’ knabo, kiam oni divenis liajn revojn. Sed la rigardo estas firma kaj konfidema: Kajo konas la patron, li scias, ke la patro havas komprenon pri lia juna animo.

La sinjoro edilo sidiĝas sur la benko, tenante ankoraŭ ĉiam en la mano la libron. Bonvoleme li demandas:

»Do, kiel vi imagas ĉi tiun aferon? Kiel vi konkerus Platean?«

Kajo primeditas. Fikse alrigardante la patron li komencas disvolvi la planon. La edilo aŭskultas, forperdiĝas lia rideto, lokcedante al atentema mieno. Jam post mementeto ili ambaŭ vive interdiskutas: ne ekzistas rimarko, kiun la knabo ne scius kontraŭrespondi. Fiere jam brilas la okuloj de l’ patro kaj Kajo inspirite altenflugas.

Sed ve! La patrino ne partoprenas la konkeron de Platea. Dum Kajo parolis, ŝi, siavice, rigardis kaj observis. Kaj subite en la plej vervan disvolvon de la taktikaj ideoj ŝi enĵetas la neatenditan demandon:

»Ĉu dum la tuta tempo vi estis en la ĝardeno?«

Rapida flankenrigardo. Mensogeto ne utilus.

»Ne… ne« aŭdiĝas — jam hezite.

»Do, ree vi saltis trans la muron? Ree en la bando de bubaĉoj?«

»Ne bubaĉoj tio estis,« vive sin defendas Kajo. »Kujo Kotto estis kune, ankaŭ Scevolo — kaj ĉiuj.«

»Kaj kion vi faris?« nun komencas enketi ankaŭ la patro.

»Ah nenion — li ludis.« La situacio iĝas pli kaj pli embarasa.

»Vi ludis! Tiel do! Eh, pro kio tio ĉi?« La dekstra montrofingro de la patro jam glitas laŭ la freŝa gratvundo sur la sunbruna vizaĝo de l’ knabo.

»Ĝi — de Bibulo.« Ĉiam pli malrapide elfluas vorto post vorto.

»Vi interpugnis?«

Senresponde.

»Vi interpugnis, ĉu? Jes aŭ ne?« En la rigida voĉo tremetas nekaŝata akreco.

La nerekta respondo estas defenda majstraĵo:

»Ĉar mi ne permesas ofendi onklon Mario.«

Malaperas vertikala sulketo el la frunto de l’patro. Glata kaj senmova iĝas lia vizaĝo. Kun akcentata trankvilo li demandas:

»Ĉu Bibulo ofendis onklon Mario?«

»Jes.«

»Kion li diris?«

Kajo hezitas. Tiam li respondas klare kaj mallonge:

»Tion mi ne povas al vi diri.«

»Kial ne?« La kolersulko reaperas. Sed Kajo estas nekonfuzebla.

»Ĉar vi vizitus lian patron.«

Rapida suprenrigardo, poste nerimarkebla rideto de l’ kompreno ĉe la forte kunpremitaj lipoj. Fiere ekruĝas Kajo, kiam la patro diras, kvazaŭ parolante kun plenaĝulo egala al si:

»Jen mia honorvorto, ke mi ne vizitos lian patron. Sed vi devas al mi laŭvere ĉion elrakonti.«

»Nu, Bibulo diris: estas vera feliĉo, ke Sullo forpelis el la urbo tiun pleban alkurinton.«

Silento. Pote:

»Kaj vi?«

»Mi vangofrapis al li kelkajn sonorajn,« respondas Kajo kun bela sincereco. La patrino subite sin turnas kaj ial okupiĝas pri la florbedo.

»Kaj post tio li vin gratvundis?« Mieno de la patro restas terure severa. Tro severa ja por kredigi pri seriozeco de sia esprimo.

»Jes,« malestime kapklinas la knabo. »Tiu malbravulaĉo ĉiam nur gratas. Nu, tiam mi lin batregalis«. Kaŝe li rigardetas supren al la patro. Li ne estas tute certa, ke la lasta vorto ne vekos ĉe la patro malagrablan pensofluon.

Sed la patro estas bona kiel ĉiam.

»Vere, vi meritas punon,« li diras — »sed ĉar vi estis sincera, estu pardonite al vi. Aliafoje ne kuru sur la straton kaj vi ne devos aŭskulti, kion tia malsaĝulo babilaĉas.«

Li jam rompas la interparolon: »nun iru en la domon, lavu la manojn kaj transvestu vin.«

»Jes, patro.« Ĝojante, ke li tiel bone elturniĝis, Kajo forrapidas por malaperi.

»Ĉu ankoraŭ ĉiam vi havas zorgon,« — aŭdas Kajo la varman patrinan voĉon — »ke li fariĝos hejmsidulaĉo?«

»Ne,« ĝoje respondas la patro. »Tiu knabo kapablos iam esti brava. Oni devas lin nur bridi. Sed mi kredas, ke pro li mi ĝisvivos grandan ĝo…«

Kajo ne plu aŭdas. Sed eĉ tio sufiĉas por ŝveligi lian bruston kaj ĝermigi firman decidon, ke ĉe la

unua okazo li fervore pugnoknedos Bibulon.

Onklo Mario

Nur la lasta, firma mankapto, minacante forŝiri duonon de la dorshaŭto super la senkarnaj ripoj, kaj tiam la gladiatoro, kontente elstreĉante la gigantan korpon, prenas tukon por viŝi siajn ole-makulajn fingrojn.

Duonkreska, malgrasa junuleto, tute sin levinte de sur la benko, sentas, ke ĉiuj liaj ostoj estas kvazaŭ intermiksitaj pro la krudaj masaĝofrotoj. Svenete kaj duonblinde li diskruris sur la ŝtonplanko kaj palpgestas ĉirkaŭ si.

Glacia akvoŝpruco ekhajlas sur lian nudan korpon redonante la konscion. Jen ankaŭ la dua. Tiam du pezaj manegoj ĵetinte kovrotukon ĉirkaŭ liajn bruston kaj dorson lin ekfrotas.

»Tiel,« diras fine la giganto. »Kaj nun en la kirason! La leciono daŭrigota!«

Rapide surĵetinte la tunikon Kajo kunlaĉas pezajn militistajn botojn, glitas en la ledan brustokirason, surmetas pezan kaskon kun viziero kaj liginte ĝin sub la mentono rapide prenas la kirasitajn skermogantojn. Prete! Nun fine nur la ŝildon kaj glavon — kaj li aliras la jam plene ekipitan instruiston, kiu atendas lin senzorge mallevinte la senpintan ekzercoglavon.

»Trompataku la kapon kaj piku« sonoras obtuze el la kontraŭula kasko. »Ek!«

»Celu kaskokreston — salto al — salto for — al — piko!« Facila movo de la kontraŭula ŝildo, la armilo jam forglitis.

»Refoje!«

»Salt’ al — for — al — pik’!«

»Fuŝe! Refoje!«

»Al — for — al — pik’!«

Senmove tenas la instruisto ŝildon, sed la glavpinto tamen maltrafis sian celon: je pli ol du coloj ĝi ekfumis preter la giganta korpo en malplenon kaj Kajo fal-kline post ĝi.

»Celu! Celu hej!« tondras la kontraŭulo. »En la vera batalo vi jam estus kadavro. Refoje: sindefendo kaj tujsekva reatako!«

»Al — for — al — pik’ — rebat’!« Apenaŭ li povas defendi sin per la malgranda ronda ŝildo. »Al — for — al — pik’! Trafite!«

»Jam pli bone,« sonas el la kasko de l’ instruisto. »Nun ni tion priekzercu.«

Celu kaskopinton — ho, kiel bela estas hodiaŭ la vetero! — for — Ĉiuj kamaradoj iris por sin bani — pik’ — rebat’! — Ho, se ankaŭ li povus ĉeesti! Salt’ al — Estas ja certe terure amuze, Fabio estos — al — pik’ — rebat! Fabio certe denove petolaĵas kaj rolas marmonstron — for — kaj li devas ĉi tie tede skermolerni — pik’ — rebat’! — ĉe la kruda brutulo, nenion komprenanta kaj — ve, trafite! La maldekstra ŝultro pikbrulas. Estos bela kontuzaĵo!

Montri nenion! — Al — for — ne ĝojigi tiun ulaĉon, montrante, ke doloras! — Pik’ — rebat’! Lipmordi, tiam ne doloras tiom forte. Al — for — al — pik’ — rebat’!

De kie venis tiu malgranda knabino? Salt’ al — for — kial sin movaĉas ĉi tie tiu infanaĉo dume — pik’ — rebat’! Ha, kiel timplene ŝi rigardas! Ŝi certe — for — al — ankoraŭ neniam vidis kiel glavoluktas du viroj — rebat’! Alie ŝi ne estus tiel maltrankvila. — Al — for — Ne timu, ho etulino, al vi nenio okazos! Kajo alridetas ŝin, forgesante, ke la retviziero kovras lian vizaĝon.

Tri furiozaj batoj ektondras sur la bronzan kupolon de lia kasko. Kajo svensente ekŝanceliĝas dorsposten.

»Atenton!« krias la malafabla voĉo de la skermisto. »Ne nun estas la tempo por okulumi la knabinojn.«

»Eh, kion permesas al si tiu ĉi impertinentulo? Kion li pensas, kiu ja estas antaŭ li?« En Kajo disflamiĝas furiozo. Li forgesas la lokon, la horon, la malgrandan knabinon — ja ĉion kaj sin ĵetas kontraŭ la giganton.

Tiu ĉi staras momenton tute konsternite, poste incitite ekspiregas, ĵetas la ŝildon antaŭ la korpon kaj pli firme kaptas la glavon. La junulo fariĝis sovaĝa kato. Regulaj batoj postsekvas la malregulajn, lernaĵo alternas kun spontaneaĵo, efektiva pluvego da batoj akraj kaj plataj krakas sur lin maltrafe kaj trafe. La rutina skermisto komencas sin defendi. »Hej, li nun ekzemplos al tiu ĉi junuleto!«

Se oni povus lin nur altuŝi. Sed li estas fiŝsvinga: forglitas el sub klingo, ŝanĝas la starlokon, jen ĉi tie, jen tie — unu, du batoj, kontraŭ kiuj la junulo ne forsaviĝas, ne povas lin bridi — Piko! Kaj ree piko! Demono! Ja, malgranda demono!

Tondra rido ĉe la enirejo, poste alvokoj:

»Haltu! Haltu do!«

Kajo retiriĝas, resobriĝinte turnas la kapon. Ĉe la enirejo staras brilvizaĝe la patro kaj apud li — ĉu eble? Mario! Onklo Mario estas denove en Romo!

Jam for la glavo kaj ŝildo, jam for la skermogantoj de sur la manoj, malferme cedas la buko de l’ kasko, ankaŭ ĝi forruliĝas kaj Kajo jam fluge sin ĵetas en la ĉirkaŭprenon de la maljuna leono.

»Ho, onklo Mario!« li ĝojkrias. »Onklo Mario!«

Tiu ĉi alpremas lin al la brusto, ke Kajo aŭdas kraketi siajn ostojn, tiam ekkaptas lin ĉe l’ ŝultroj kaj tenante antaŭ si, boras la flamŝprucajn okulojn en lian vizaĝon.

»Tigreto mia!« ridas Mario fiere. Kaj turninte sin al la patro li diras: »he, kion vi rakontis al mi pri ia nematura lernoknabo. Li estas ja perfekta skermanto.«

»Eĉ majstra,« aldonas ies voĉo. Kajo ekrigardas supren. Estas ankaŭ tria persono en la skermejo, dikmalgranda, larĝŝultra homo kun grasa vizaĝo.

Mario alrigardas la parolanton dume liaj manoj skuas la ŝultrojn de l’ knabo, kiun li ankoraŭ tenas.

»Cinno,« li krias per voĉo sonoranta kiel raŭka trumpeto, »kiam ni ree ekmilitos kontraŭ Sullo, kontraŭ tiu malbenita hundaĉo« — ruĝa onda trapasas sur la malhela vizaĝo — »kontraŭ tiu nobela kanajlo kies intestojn mi elŝiros tuj, kiam —«

Kvietige metas la patro sian manon sur la ŝultron de la ekscitita homo, kiu — tute ne sciante, kion li faras — skuas la duonkreskan junulon kvazaŭ sakon. Mario tuj ĉesas kaj fine ellasas Kajon.

»Jes, jes« li elmurmuras, »mi ja scias. Sed kiam mi nur ekpensas pri tiu aĉulo, sango tuj albolas en la kapon.« Mario rigardas ĉirkaŭ si kaj ekokulas al la skermisto, kiu demetinte sian kaskon, humilrikane atendas.

»Kaj vi?« li ektrumpetas kiel antaŭe »kiel vi estas kontenta pri li?«

La maljuna gladiatoro riverencas.

»Nur unu, du monatojn plu —«

»Eh kion, unu, du monatojn?!« senpacience endiras Mario. »La junulo jam pretas, mi diras! Iom pli — estus eĉ tro! Li devas kromlerni nur: ŝirmi sin — kaj tion plej bone instruos al li la danĝero mem. Jen al vi« — li palpserĉas en la ledsaketo ĉe l’ zono kaj ĵetas al la instruisto moneron. Tiu ĉi lerte ĝin kaptas. — »Nun for!«

La skermisto kelkfoje sin klinante elŝteliĝas eksteren. Mario turniĝas al Kajo:

»Kion vi donos al mi, ke mi liberigis vin de via turmentisto?«

»Mi ne povus vin sufiĉe rekompenci,« kore respondas la junulo. Mario rideksplodas.

»Volonte mi kredas« li ekkrias. »Turmenta lernado ĝi estas, sed iam vi estos eĉ dankema, ke li vin tiom torturis.«

»Ho me dareis anthropos ou paideuetai« silabas Cinno.

»Greke, ĉu?« moke enĵetas Mario. »Ĉesigu tiun dolĉetan parolaĉon. El Grekujo mi ŝatas nur la vinojn«

La patro ridetas.

»Ili — iam preparitaj. Nur iru kun mi en la manĝejon.«

»Ankaŭ Kajo,« ekkrias Mario metante manon sur la ŝultron de l’ knabo.

Jam mallarĝa sulketo sur la frunto de l’ patro.

»Kajo postvenos,« diras li iom abrupte. »Mi tro alte taksas lian ĝentilecon por pensi, ke li lasos Kornelian sola.«

»Kornelian?« demande okullevas Kajo.

»Vi ankoraŭ ne konas mian filinon?« demandas Cinno kaj jam mansvingas:

»Hola, Kornelia! Venu ĉi tien!«

»Ah, tiu etulino!« Ankoraŭ ŝi estas timplena: ŝi staras antaŭ Kajo, mentonpreme al la brusto, kaj ludante per la fingroj ŝi malkuraĝete okulas al li. Grandanime li etendas al ŝi la manon. Embarasite ŝi altuŝas.

Cinno fingropinte puŝetas ilin unu al la alia.

»Iru en la ĝardenon,« li kaŝridetas, »kaj iom interamikiĝu.«

Nur en la ĝardeno rememoris Kajo, ke li ankoraŭ ĉiam havas la skermoveston. Embarasite kaj mallerte li demetas trans la kapo la ledan brustkirason. La militistajn botojn li kompreneble devas lasi surpiede. Senvorte alrigardas la malgrandulino. Nun li eksentas la devon, senkulpiĝi pro sia aspekto.

»Ĵus mi ekzerciĝis, sciu!« li klarigas. »Dume oni devas esti tiel vestita.«

»Mi tiom timis,« ŝi ekflustras.

»Ba, nenio,« grandioza gesto de la bagateligo. »Tion mi ja faras ĉiutage.«

»Kaj vi tute ne timas?«

»Mi — timi?« li manbatas sian bruston. »Tute netimiga ĝi estas.«

»Sed kiam oni vin trafas, sendube, terure doloras«.

»Tutu ne,« li mensogas. »Tion oni eĉ ne sentas. Ĝuste hodiaŭ la instruisto min trafis sur la ŝultro — kaj mi eĉ ne rimarkis. Jen!« Kajo forŝovas la tunikon de la ŝultro kaj alstrabas ĝin okulangule. Jes, restis kontuzaĵo: ruĝsanga kaj larĝa. »Nu jen!«

»Huj« okullarĝe ŝi miras kaj delikate ĝin fingretas. »Kiel terure!«

Ĝuante ŝian admiron Kajo reĝustigas la tunikon. »Vi devus min vidi,« li fanfaronas, »kiam mi interpugnas kun la stratbaboj.«

»La stratbubojn mi ne ŝatas« ŝi diras grimace. »Ili ĉiam grimpas sur nian ĝardenmuron kaj mokas min per elmetita lango!«

Li ne scias respondi. Jes ja, tiaj ili estas, tiuj stratbuboj. Sed la knabinoj ne komprenas ŝercojn, ili tuj timas. Li turnas la interparolon al io alia.

»Vere, kio vin venigis ĉi tien?«

»La patro alkondukis min,« ŝi respondas, »al via patrino.«

»Tiel do, vi venis por viziti la patrinon.«

»Jes. Kaj ŝi estis tiel bona al mi! Sendube, vi amas vian patrinon?«

»La patrinon mi amas pli ol ĉion,« deklaras Kajo energie. Sed tuj li plivastigas sian certigon: »Eble ankoraŭ nur la patron mi amas tiom, kiom la patrinon.«

»Ŝi tre plaĉas al mi« duonvoĉas Kornelia.

Ŝia diro lin ĝojigas. Afable li rigardas ŝin. Ŝiaj okuloj estas jam larmaj kaj ĉirkaŭ la lipoj tremetas.

»Certe ankaŭ vi amas vian patrinon?« li demandas bonvole.

»Ne« mallaŭte ŝi respondas. »Mia patrino jam delonge mortis.« Nun vere ekfluas ŝiaj larmoj.

Malagrable estas la Kajo. Certe estas tre dolore ne havi patrinon. En kora emocio spontanee li kaptas ŝian manon:

»Se tiuj stratbuboj denove vin langmokos« li konsolas »mi lecionos al ili per pugno!«

Dankeme ŝi okullevas al li.

»Kiam mi estas kun vi,« ŝi flustras, »mi tute ne timas«.

Kapklinante al ŝi, li decidas aparte ŝin favori.

»Reiru al la patrino,« li diras. »Vi povas resti ĉe ŝi ankoraŭ iom da tempo. Mi devas nun iri al la viroj.«

Onklo Mario estas jam tute purpura, kiam Kajo eniras. Lia fera mano premas la maldikan glason kvazaŭ rompvole. Li parole ekrajdis sur sia eterna temo — sur Sullo — kaj tutvoĉe insultas. Kiam li rimarkas Kajon, lia kolergrimaca mieno tuj sereniĝas.

»Hej, jen nia militisto!« ĝoje li tondras. »Venu al mi, junulo mia!« Li ekbrakumas Kajon. »Jes, vi estas vera adepto de Marso. Vi volus servi al li, ĉu?«

»Mario —« sur la ŝultro de Mario jam denove la mano de l’ patro.

»Nu, bone, bone,« murmuras tiu ĉi. »La patro timas pro vi,« li ekridetas al Kajo. »Liaopinie vi estas ankoraŭ tro juna por militado. Eble li pravas. Sed al Marso vi povas servi ankaŭ en Romo: mi havas kelkajn disponeblajn postenojn en la pastra kolegio. Ĉu vi volus iun el tiuj? Jam post du jaroj vi povus esti konsekrata kiel flamen Martialis.«

Kajo eĉ ne pripensas, li nur signife kapneas, fleksiĝante malantaŭen por eviti la vinodoraĉon, kiu alblovas lian vizaĝon el la buŝo de l’ maljunulo.

»Ne,« li diras.

»Hu! Kaj kial ne?«

»Ĉar Marso ne estas la unua inter la dioj.«

Mario ridtondras ĝistuse.

»He, vi plaĉas al mi!« li ekkrias. »Neniam dua laŭvice: prave ja! — Lasu nur« li rifuzas la patron, kiu volas enmiksiĝi. »La junulo estas prava. Nu mi

vidos, kio estos farebla en la kolegio de Jupitro«.

Junulo

Jam fordronas la sovaĝaj krioj de l’ forumo. Profunda, solena silento de la Sankta Ŝoseo envolvas ambaŭ junulojn, kiuj — ŝultron ĉe l’ ŝultro — trenas la piedojn al la templo de Jupitro. Samaĝaj, ili evidente portas ankoraŭ mallongan tempon la virtogon. Sed ĉiu ilia gesto estas aparte plena de patricia digno, laŭnaske kaj eduke sorbita en la sangon. Eĉ pli, tion ankaŭ pruvas ilia sama sintenado: ambaŭ tenas la dekstran manon en la antaŭaj faldoj, dum la maldekstra senzorge pendas. Tiel ili preskaŭ similas al du militistoj de la blanka, pacama militistaro, kiuj patrolas tra la stratoj de la metropolo.

La Fabiano unua rompas la silenton. Li rimarkigas turnorigarde al la jam marŝita vojo:

»Eh, kiel tie oni krias, gestas, kiel ekscitiĝas! La plebo kondutas kvazaŭ oni ne scius, ke la sorto de Romo estas jam delonge decidita aliloke.

La Juliano kaplevas.

»Oni mem estas kulpa,« diras li mallonge.

»Jes,« kapjesas la Fabiano. »Oni devis ne permesi, ke la afero tiom disŝvelu. Nun, post kiam unu mortis, la alia per unu sola buŝmalfermo englutos la tutan forumon.«

Li eksilentas kaj subite ekridas:

»Pardonu la senrespektajn esprimojn. Mi tute forgesis, ke Mario estis via onklo. Ĉu vi koleras?«

»Ridinde,« mansvingas senĝene la Juliano. »Tiom pli, ke vi tute pravas. Kion ankaŭ mi trovas bedaŭrinda, estas sole: tiu kapitulaco antaŭ lia Moŝto Sullo«

»Kion alian oni povis ja fari?! La taĉmentoj de Fimbrio perfide transiris al la malamiko kaj li mem — jam mortinta; la konsuloj Karbo kaj via, cetere altŝatata bopatro, estas feliĉaj, ke li ankoraŭ vivas; Metelo, Krasso kaj Pompejo ekpartiis kun Sullo. Kion, do, faru la kromrestintoj?«

Brilokule rigardas la Juliano rekte antaŭ sin.

»Ankaŭ Hanibalo staris antaŭporde de Romo, sed estis pereigita.«

»Estas nekonate al mi —« la Fabiano lin moke duonokulas — »ke al la devoj de la jupitraj pastroj apartenas ankaŭ la aŭgurado. Ĉu vi eble intencas mobilizi viajn kolegojn, ho altrespektata moŝtulo?«

Tiu ĉi bildo estas tiom groteska, ke la Juliano devas ekridi. Eĉ nevole li vidas la dikan, mallertan Lenon, kaj la nerveman, eterne ekscititan Scevolon marŝi en senmankaj batalarmaĵoj laŭ la Apia Ŝoseo kontraŭ Sullon.

»Ne,« li diras ankoraŭ ĉiam ridante. »Precipe, ĉar kun miaj kolegoj mi interrilatas plej malvarme: helpe de onklo Mario mi akiris la pastran oficon same kiel pere de Cinno la edzinon.«

»Do?«

»Do, vi pravas: Sullo fariĝos mastro de Romo, ĉar tiel ordonas ĝia fatalo. Aŭ pli ĝuste: ĉar ĉiuj aldestinitoj cedis senbatale. Perdita estas nur tiu, kiu mem opinias sin perdita.«

Kelkatempe ili silente paŝas unu apud la alia. Tiam denove daŭrigas la Fabiano — energie, eĉ iom tro emfaze:

»Mi pensas: estas feliĉo, ke okazos tiel.«

»Ankaŭ mi tiel pensas,« seke diras la Juliano.

»Vere?« Ĝoja surprizo sonas en la ekkrio. »Tio sincere ĝojigas min!«

»Eble iom tro frue« enĵetas la Juliano mallaŭte ridante. »Nu, ni vidos. Unue diru al mi, kial vi opinias la venkon de Sullo feliĉo«.

»He, tio ja ne estas problemo.« ekbabilas la Fabiano. »Ne plu opinios ĉiu proleta alvagulo, ke li estas destinita por decidadi pri bono kaj malbono de la Respubliko. La povo revenos denove al tiuj, kiuj rajte ĝin disponos: al la patricioj kaj membroj de la senato. Kaj ĝuste tial mi ĝojas, ke vi, ho Kajo, kiel posteulo de unu el la plej eminentaj familioj kaj antikva nobelaro, fine retrovos la vojon al viaj samklasanoj«.

La Juliano metas la manon sur lian ŝultron.

»Hej, malrapide,« li diras, »malrapide ja! Lasu nun ankaŭ min paroli. Dankema vi estos pro la interrompo«. Iom pene li venkas la rideton klopodante aspekti digne. Naskiĝas grimaco, kvazaŭ li ekmordus ion acidan. Ankaŭ la vortoj estas laŭ tio.

»Via rezonado estas ĝusta, sed ne kompleta: la malfeliĉo estas ne nur tiu tropotenco de la proletaj alvaguloj — kiel vi ĵus diris — sed eĉ multe pli la tropotenco de tiuj pedantaj, sencerbaj arogantuloj — por ne diri: korupteblaj aristokratoj. Jen kiaj mi opinias feliĉo, ke Sullo venas. Ĉu li regos dekstrule aŭ maldekstrule, ĉu li formos registaron el la senato aŭ popolo, estas al mi indiferente. Al mi gravas nur, ke fine venis homo, kiu kuraĝos ĉion trakribri.« Subite li haltas antaŭ la ŝtuparo de la jupitra templo etendante la manon al la Fabiano, kiu ŝajnas frapita sur la buŝon: »Mi havas laboron ĉi tie. Adiaŭ, Marko, kaj dankon pro la akompano.« Ne atendante la respondon li supreniras la larĝan ŝtuparon kun la digno de flamen Dialis.

Ie ĉe la ŝtuparmezo li haltas, ekrigardas norden, trans la valon, al la deklivoj de Kvirinalo kaj Viminalo. Subpiede kuŝas Subura kun siaj grandaj loĝkazernoj, kiujn tage-nokte plenigas bruo kuj tumulto. Vidal-vide, meze de vasta parko, en la ŝirmo de grandaj ombroriĉaj arboj, turas la vilaoj kaj palacoj de la nask- kaj mon-aristokratoj. Per unu sola rigardo, momente ĉirkaŭprenanta ĉion, li entrinkas tiun ĉi bildon. Liaj okuloj glitas maldekstren ĝis la brila krono de l’ templo super la melankoliaj, krutaj deklivoj de Kapitolo. Jam li rememoras la antikvan proverbon: »De Kapitolo ĝis la Tarpeia roko estas nur unu sola paŝeto.« Ridetante li ĝin elmurmuras. Li pensas: La vojo estas mallonga por ĉiuj, kiuj ne komprenas sian nuntempon, kiuj riskas, kiam oni devus heziti kaj hezitas, kiam oni devus riski. Jes, en tio kuŝas la plej granda sekreto de ĉia sukceso. La Korneliano, al kiu nun riverencas la tuta urbo, komprenis tion pli bone ol la aliaj. Nezorgante pri partiaj kvereloj kaj registaraj dekretoj, li arbitre militis, ligante la militistojn, homon post homo, ĉiam pli intime al si. Fine ĉiuj, la estro kaj la militistaro iĝis unuj: unu penso, unu volo, unu potenco. Kaj nun ruliĝas tiu giganta globo kontraŭ Romon, detruante ĉian reziston per sia nevenkebla rompforto.

Malrapide li sin turnas ŝtuparsupren, enpense transpaŝas la lastajn ŝtupojn kaj atinginte la plataĵon, li direktiĝas maldekstren.

El la ombro de la kolonoj forŝiriĝas figuro, vokas lin ies voĉo:

»Ho sinjoro!«

Li turnas la kapon: estas unu el la hejmo-sklavoj, la grizhara hispano, kiu servas, de kiam la junulo memoras.

»Vi?« mire li demandas. Subite li rimarkas la tremetajn lipojn, la larmodronajn okulojn. Kvazaŭ pinto de arda pinglo, boriĝas tra lia brusto la disbrula timo. »Kio do okazis?« li elraŭkas.

La sklavo alproksimiĝas kurbdorse, braketende, li genufalas antaŭ la junulo kaj tremmane, liptuŝe, kaptas la borderaĵon de la togo. Sovaĝa plorsingulto konvulsie skuas lian tutan korpon malhelpante la parolon. »Sinjoro! Juna sinjoro!« jen ĉio, kion li elbuŝigas.

La junulo alkliniĝas kaj kaptas liajn ŝultrojn:

»Kio do okazis?« li ripetas jam ekvilibre.

La firma mankapto kaj trankvila voĉo rekonsciigas la maljunulon. Levinte sian larman vizaĝon, li elbalbutas:

»La sinjoro — malfeliĉo —«

»La patro?« malgraŭ la peno, ĝi estas elkrio de plej sovaĝa doloro. La sklavo kapjesas.

La Juliano jam forgesis la patrician kaj pastran dignon: unugeste li kaptas kaj transĵetas la togon. Longpaŝe li jam saltas malsupren laŭ la ĵus irita ŝtuparo. La maljunulo postsekvas, kiom permesas al li la tremaj kruroj.

Hejmrevene la Juliano tiras el la sklavo la plej gravajn informojn. La pretoro foriris kiel ĉiumatene al la juĝista kunsido. Veninte en la oficejon li plendis pri misfarto, tamen rifuzis reveni hejmen kaj prokrasti la procesojn. Sed tuj ĉe la unuaj vortoj li subite eksaltis, disŝiris la tunikon super la brusto kaj stertorante falis teren. La alkurintojn fiksrigardis jam la vitrecaj okuloj de la mortinto.

»Kie li nun estas?« informiĝas la junulo.

»Hejme. Ni reportis lin hejmen.«

»Do, la patrino jam scias —«

»Ŝi mem sendis min por vi.«

Ili atingas antaŭ la hejmon. Terurite rigardas la maljunulo, kiel la dolorgrimacan vizaĝon de la juna sinjoro kovras ŝtonmasko, mildigante la mienon kaj altrudante senespriman, solenan trankvilon.

Altrekte, malrapide kaj egalpaŝe la junulo transiras la sojlon.

Jam alpaŝas la pordisto por saluti lin per laŭta lamentado, kiun li trovas konvena al la cirkonstancoj: sed antaŭ la nealirebla seriozo de tiu ĉi statuo li retiriĝas kaj senbrue sin ŝovas en la ĉelon.

En la vestiblo venas renkonte al la junulo la patrino, digne kaj solene, kiel ankaŭ li mem. Estas ŝi, kiu unue riverencas: profunde ŝi klinas la noblan kapon antaŭ la nova estro de l’ juliana domo. Li resalutas lacgeste, respekte. Poste li atente disvolvas la faldojn de sia togo kaj lasante forgliti la vestaĵon li prenas el la manoj de l’ patrino la nigran funebroveston.

Eĉ vorteton ili ne parolas. Mute kunpaŝante ŝi gvidas lin en la atrion. Kune ili eniras tute absorbitaj en si mem, irante kvazaŭ trans la sojlon de sanktejo.

En la atrio la novan domestron salutas lia juna edzino kun tima, humila esprimo en la ronda infanvizaĝo. Ŝia korpo ŝvelas pro la infano, naskota post kelkaj monatoj. Ĝis nun ŝi staris ĉe l’ piedo de la katafalko. Kaj tiu ĉi stranga koincido de la vivo en kreiĝo kaj ĉeso donas al la solena malĝojo de tiu ĉi momento preskaŭ ĝenan kontraston.

Per la malrapida, senesprima gesto, kiel ĵus la patrinon, la edzo resalutas sian junan edzinon. Li preteriras ŝin, dum ŝi senbrue, kvazaŭ kun senkonscia ĝemeto, flankeniĝas. Meze de la ezo, ricevinta lumon tra aperturo en la tegmento, li haltas antaŭ la kadavro de sia patro.

La katafalko estas tegita per orbrodita, skarlata kovrilo, super kiun oni sternis la plej delikatan tolaĵon kaj surŝutis florojn el la hejma ĝerdeno. Jen la lasta kuŝejo de pretoro Kajo Julio Cezaro, la patro. Envolvita li estas en la veston de sia ofico, kiun apudas insignoj de liaj senatana rango kaj patricia deveno. Folia girlando, signo de la militheroeco, fleksiĝas ĉirkaŭ la frunto. La okuloj estas fermitaj, la vizaĝo montras trankvilan, preskaŭ serenan mienon. Ŝajne la pretoro ĵus plenumis malfacilan, longatempan taskon kaj nun kore ekĝojis pro la akirita ripozo.

La filo alpaŝas tute proksimen kaj senvorte mallevas la rigardon al la mortinta patro. Iom fore haltas la patrino kaj edzino, kvazaŭ nevolante ĝeni la mutan interparolon de la vivanto kun la mortinto.

Al la junulo ŝajnas, ke li estas tute sola kun tiu pala viro, senmove kuŝanta antaŭ li sur la luksa katafalko. Tute sola en la tuta, vasta mondo. Li rememoras milojn da delikataj, neeldiritaj vortoj kaj ili nun ektorturas lian koron. Li pensas pri la senlaca zorgemo de l’ mortinto, pri la fruktodona amo kaj subtila komprenemo por liaj ofte senkonsideraj, komplikitaj pensoj kaj agoj. Ho, li volus ankoraŭ nur unufoje danki la patron pro tiuj sennombraj bonaĵoj — sed li scias, ke estas jam tro malfrue. Neniam plu li sentos sur si la bonan, varman rigardon de tiuj ĉi okuloj, nek la firman, kvietigan manon sur sia ŝultro.

Flama doloro torentas en la gorĝon por estingiĝi en spasma, infana ploro. Per peno de sia tuta forto li ĝin sufokas, vekante la tremetadon ĉirkaŭ la ekploronta buŝo. Streĉante sian tutan volpovon li rektiĝas. Jam denove li sentas, ke en li leviĝas la flamo, la skarlata ondo de doloro, li sentas, ke nur kelkajn sekundojn li povos ĝin kontraŭstari. Kaj tiam kaptante per granda, solena gesto sian togon li ĝin ĵetas trans la kapon por kovri la vizaĝon, kiu taŭziĝas sub

ĝi en la nevenkebla sufero.

Vivĉaso

El la branĉkabano gvidas tra kano kaj junko mallarĝa, zigzaga vojeto, longa proksimume cent kvindek paŝojn. Ĝi trairas sur la kotvoma, marĉa grundo, kiu subpaŝe elaste encedas kaj ĉe piedlevo ŝmacas for de la plandoj. Veninte al la fino de tiu ĉi vojeto oni ĝuas liberan perspektivon sur la grandan marĉregionon, kiu, sen iu ajn arb-ombro, etendiĝas tra la tuta horizonto. Nek ĉirpeto de birdo aŭdeblas, nek besto videblas. Nur svarmoj da muŝetoj dancas en la tremetanta aero, kies putran haladzon arda bloveto foje — foje tiras ĉi tien kaj tien. Abunde kaj riĉe kreskas herboj intermiksitaj kun herbaĉoj kaj maloftaj floroj. Super la ebenaĵo, en senŝanĝa bluo, vastas la giganta ĉielkloŝo. De ĝi la ardega suno dispafas siajn senkompatajn radiojn.

La Juliano lasas kunfermiĝi la kantrunketojn, kiujn li ambaŭmane dispuŝis kaj ekiras returne. Liaj manoj estas glacietaj kaj ostaj, sub la terbruna haŭto elŝvelis vejnoj, en kiuj furioze pulsas. Febrotreme la junulo envolvas sin pli forte en la krudan, disŝiritan mantelon; malgraŭ la sunardo li frostas ĝis la ostmedolo. Nur la kapo brulas kaj en la tempioj neelporteble martelas: la tutan kapon premegas fera ringo, brute kuntirante la kranion: la kampania febro…

Senfina estas la vojeto. Ĉiufoje, kiam ŝajnas ke tuj montriĝos la kabano, jam aperas nova vojkurbo, gvidante eĉ pli internen en la netraireblan kanaron. Estas vojo, kiu rememorigas per sia kruela monotoneco la antikvajn fabelojn pri la labirintoj. En ili, la vojaĝanto, serĉante vane la elirejon, malespere vagas, ĝis kiam la plena elĉerpiĝo liberigas lin de la turmentoj. Ion similan al tia malespero sentas ankaŭ la junulo, trenanta sin antaŭen ŝanceliĝe, pezpiede. Ambaŭmane li kaptas en la trunkaron, ĝin puŝklinas, boras sin antaŭen, plue, kun obtuze sovaĝa furiozo, pelanta lin tute sen lia volpovo.

Fine — la kabano. Li frappuŝas la malaltan pordon kaj paŝas en la malluman ejon. Aero pezas kaj sufokas, sed la tegmento tamen ŝirmas kontraŭ la sunradioj, tiom dolore brogantaj lian nekovritan kapon. Li sin ĵetas sur la kuŝejon el sekaj, fagaj folioj kaj fiksirigardas antaŭ sin.

Jam tri semanojn tiel daŭras: de loko al loko, de kaŝejo al kaŝejo. Nenie ripozo, nenie sekureco: ĉiam saltpreta por kuri for — ien ajn, kiel li espereble almenaŭ dum kelkaj horoj, libere respiros. Kio estas dormo, la natura, profunda dormo, dum tiuj ĉi tri semajnoj, li preskaŭ forgesis. Nutraĵon donas al li sovaĝaj beroj, nokte ŝtelataj fruktoj el la vilaĝaj ĝardenoj kaj manĝradikoj kaŝe elfosataj en la kampoj. Unu-dufoje liaj amikoj en Romo sukcesis havigi al li per sekretaj senditoj nutraĵon: fumaĵitan viandon, kiun la malforta stomako ne povis digesti; panon, kiu dum la longtempa transporto ŝtoniĝis. Antaŭ ol manĝi, li devis ĝin eĉ akvumi en malpuraj kotmarĉoj. La sciigoj, kiujn li samtempe akceptis, estis malesperigaj: Sullo per teruraj, sangaj ediktoj frakasadis la lastan reziston. Sed la Juliano estas nur unu el la miloj, kiujn frapis la fulmo de ekzilo. En la tuta lando oni bruldetruas kaj mortigas: senatanojn, kavalirojn, popolajn tribunojn, kiuj kulpiĝis kontraŭ la diktatoreco aŭ fariĝis nur suspektindaj; centope oni ekzekutas ilin sen juĝ-enketo, eĉ ne provante trovi ian ajn pretekston! Formiĝis tutaj bandoj da vivĉasistoj: la sangavidaj volontuloj de Sullo. Rondirante tra la tuta Italio ili plenumas la murd-ordonojn de la ĉiopova, profitante ĉe tio sekrete bonan rabaĵon. La pripensita teroro de Sullo eĉ pli ol duobligis la malbonon, kiun faris al la nobelaro la alkoholumita frenezo de la maljuniĝinta Mario. Romon konsistigas nun nur du specoj de estuloj: la ĉasistoj kaj la ĉasatoj, la ekzekutistoj kaj la proskribitoj.

Turniĝante sur la kuŝejo, la Juliano sopiras je dormo, lin evitinta jam dum tri semajnoj. Tiel senlime laca li estas, ke en lia animo formortis ĉiuj pensoj, ĉiuj deziroj, krom unu sola: satripozi, fine denove disetendi la membrojn. Sed sen tiu senĉesa nervostreĉo, kiu devas lin neniam forlasi, se li ne deziras fali en la trisemajna rifuĝado. Neklare trairas lian febrobrulan cerbon rememoro pri la patrino, pri la juna edzino, pri la filineto, aĝanta jaron kaj duonon. Ilin li devis forlasi en tiu infera kaldrono, en Romo. Ĉu li iam ilin revidos? Terurite li sentas, ke la respondo al tiu ĉi demando iĝis por li indiferenta: lia tuta forto estas ja elĉerpita. Spite lian pli noblan memon en la furioza, ekribela egoismo, lia homnaturo avidas trankvilon, pacon, ripozon. Malrapide liaj pensoj disnebulas, sterniĝas jam la unuaj vualoj de dormo.

Ekbojo! Ankoraŭ fora, sed sufiĉa por elĵeti la Julianon el la dormodrono. Unusvinge li sidrektiĝas, baniĝante jam en glacia ŝvito ŝprucanta el ĉiuj poroj, Timteruro eksufokas: oni kaptos lin!

La bojado, jen denove — nun jam pli proksime. Verŝajne la hundo jam flarkaptis la paŝsignojn al la kabano. Tio redonas al la Juliano lian movkapablon. Li saltas al la pordo kaj streĉante sian tutan forvelkan forton, li fermopuŝas la pezan riglilon. Returne li forŝanceliĝas ĝis la kuŝejo, kaj serĉfosante ĉe la kaploko li eltiras mallongan ponardon, kiu kaŝite kuŝis inter la fagaj folioj. Tuj li treniĝas ĝis la muro kaj dorsapogas sin larĝe disokulante. Dume la mano spasme gluiĝis al tenilo de l’ armilo. Nur unu sola penso en la senorda cerbo; min viva ili ne kaptos! Ja, vivan ne!

Krurgratetoj, ternoj de l’ senspira hundo, flaroj, kolermurmuro, jam furiozaj albojoj: la hundo signalas la kaŝlokon, sovaĝe, diseĥe. Tiel senĉese. La paŝoj. Iu skuas ĉe la pordo. Tiam ies voĉo:

»For la pordon!«

Silento. La junulo streĉas ĉiujn muskolojn, kaj ĉesas spiri. Viva ne! li decidas.

Skuoj denove. Pugnobatoj sur la dancsaltajn tabulojn:

»Hej vi, for la pordon! Ĉio jam vana! For la pordon!«

Silento…

Tuta eterneco…

Min viva ne!

»Lastafoje: for la pordon!«

Senresponde.

Tondra diskrado, duafoje, triafoje: hakilbatoj. Splitpluve falas tabulo en la kabanon. Ankaŭ la dua.

Jam rikana vizaĝo en la disfendaĵo: inter blankaj dentoj la pikglavo. Sub ĝi kapo de la hundo: sangrulaj okuloj, bojaĉa buŝego kun ŝaŭmguta lango.

Subite en la okuloj de la atakanto surprizo, hezito. Lia vizaĝo seneriĝas, unu mano gestas al la glavtenilo elprenante la armilon el la dentkapto.

»Cezaro? Vi?«

En la vizaĝo de la Juliano same la surprizo. Liaj muskoloj malstreĉiĝas.

»Katilino?«

Denove la nervostreĉo:

»Min viva vi ne kaptos.«

Katilino repaŝas.

»Sensencaĵoj, Cezaro. Ni estas ja amikoj.«

La Juliano hezitas. Ne lasas Katilinon for el la vido.

»Ni estas ja amikoj.« malpaciencas ekstere la Sergiano.

»Je honora vorto, malfermu jam! — Kuŝ’ Barkas!« li diras la lastajn vortojn al la hundo, kies kapo tuj malaperas. Malrapide, ankoraŭ tute konfuzite, la Juliano sin trenas al la pordo, forpuŝas la riglilon kaj malfermas.

La Sergiano eniras, senzorge ĵetas la glavon sur la kuŝejon kaj esplore ĉirkaŭrigardante etendas la manon al Cezaro.

»Hej, kion vi faras ĉi tie?«

Ankaŭ la hundo postvenas, tere kuŝiĝas kaj langpende ekspiregas.

»Proskribita« respondas Cezaro.

»Ankaŭ vi? Kial?«

»Ĉar mi ne konsentis eksedziĝi.«

»Ĉar vi — eh jes, via edzino estas filino de Cinno. Nu jes, Sullo scias malami — eĉ post la tombo!« Refoje li ĉirkaŭrigardas. »Kaj ĝi estas via tuta palaco? Aristokrate gi ne aspektas.«

Ŝultrolevo.

»Estis al mi eĉ pli malbone.«

Katilino alrigardas lin demande.

»Vi malsanas, ĉu?«

Cezaro kapjesas.

»La marĉofebro-sen nutraĵo-malbona akvo«.

Katilino ekpensas. Poste kaptas al la kokso kaj malligas botelon:

»Jen, trinku!«

Cezaro albuŝigas la botelon kaj longglute eksuĉas. Vino! Agrable kaj varmige ĝi trafajras la vejnojn.

La Sergiano sidiĝas sur la kuŝejo ekludante per branĉeto.

»Malsaĝa vi estis« li diras afereme.

»Kial do?«

»Ke vi ne obeis al Sullo. Vidu ja Pompejon: li tion faris kaj nun ĝuas grandan favoron.« Katilino rideksplodas: »Ču vi scias, kion li antaŭ nelonge ekkuraĝis? Sullo riproĉis lin pro ia arbitraĵo. Sed Pompejo al li rediris: »Kaj tamen pli multaj popoloj adorkliniĝas al la leviĝanta ol al la subiranta suno!«

Cezaro sidiĝas apud la Sergiano.

»Kiaj novaĵoj tie fore - ĉe vi?«

La alia mansvingas tra l' aero.

»Malbonaĵoj! - Ĉu vi scias, kiel altan murdpremion pagas Sullo. Dekdu mil denarojn! Mi jam buĉakiris tutan havaĵon. Bedaŭrinde ĉion forglutis la faŭko de miaj uzuristoj.«

»Ĉu multaj viktimoj?«

»Permesu, do, ke mi montru,« finas la reĝo sian oratoraĵon, komponitan el la plej subtile facetitaj joniaj frazoj, »al nia karega gasto, al mia, se permosate diri, amata amiko Kajo Cezaro lian prognostikonon. Mi vidis —« la oratoro lerte modulas sian voĉon en la solenan tonon de la aŭgurantaj pastroj — »la estontecon, kiam la potenca Romo, tiu reĝino de l’ mondo, sindone kuŝos ĉe liaj piedoj; mi vidas la epokon de la plej admirinda disfloriĝo, la epokon plenan de ĉiaj bonaĵoj, kiujn disŝutas lia senlime donacema mano. Sed mi vidas eĉ pli foren, ĝis la plej malproksimaj tempoj, kiam nekonataj popoloj transprenos nian heredaĵon: ankaŭ ili pridankos tiun, kiu hodiaŭ estas en nia mezo. Jes, ĝuste Cezaro estas la granda nomo, kiu signifos ilian idealon kaj samtempe la gvidstelon! Por ke vere plenumiĝu tiu aŭguraĵo ni nun trinku! Quod bonun, faustum, felix fortunatumque sit!« La lastan frazon diras la oratoro latine. Malglataj, iom malmolaj vortoj glitas pli ol frue kaj elaste de lia fleksebla lango.

La gasto scias, ke tio estas nur retorikaĵo, nur bombastoj laŭ la greka maniero, sub kiuj oni ne serĉu la enhavon; kaj tamen li sentas sin strange kortuŝata. Malforta ruĝiĝo ekpentras liajn sumbrunajn vangojn, kiam li responde tintigas sian kruĉon al tiu de la reĝo.

La reĝo jam kliniĝas al li:

»Plenumu al mi la deziron,« li komplezas, »volu konservi tiun ĉi kruĉaĉon, el kiu vi trinkas, kiel etan donacon por rememori pri tiu ĉi tago«.

La Juliano alokulas la pezan, luksan vazon el masiva, pura oro, inkrustitan per multnombraj juveloj. Liaj vangoj eĉ pli ekruĝas.

»Ho, reĝo«, li respondas »estas tro afable. Vi superŝutas min per donacoj. Antaŭtagmeze la belegan statueton el eburo —«

Nikomedo lin interrompas.

»Eĉ ne vorton plu, se vi ne volas min ofendi! La feliĉon, ke en vi mi gajnis amikon, mi pagus ne tro kare eĉ per mia tuta havaĵo!«

La Juliano senvorte riverencas. La parolmaniero de la reĝo resobrigas lin, sed ankaŭ logas. Ornamspiraloj de la reĝaj frazoj volviĝas tro alten: sed la kompono estas seriproĉa. Oni devus kompromisi inter tiu ĉi flor-abundo kaj la seka realemo de la romaj oratoroj. Ĉu tamen ne estus bone viziti la oratorajn kursojn ĉe Milono sur Rodo, post kiam estos solvitaj la aferoj en Azio?

Dolĉa tono eltiras la junulon el la pensoj. En la salono, rekte kvazaŭ arkaika distatuo, staras juna knabino kun dufluto surlipe kaj blovetas.

Ŝi komencas temon, sendube popolkanton. Longtrene, kresĉende el la plej mallaŭta forsonoro ĝis mezforto, tiam denove elspirante, flirtas la melankoliaj tonoj tra l’ salono, kiun ekregis tomba silento.

Nun variacio. La plenda ario malrapide viviĝas, triletante kaj module ĝi disŝprucas; kaj jen, kunkune, jam la alia, alda, tubeto en nelongaj, malkuraĝe tintantaj kadencoj. Ŝajne tra l’ herbejo ekpetolis infano… Riproĉete kaj brakĉase ĝin postkuras vartistino… Hu, ŝi ne kaptos ĝin…

Sed baldaŭ forperdiĝas la unuaj tonoj kaj triloj. En energiaj taktoj torentas la melodio sian plenan forton, dume ĝin araneaĵe vualas kursonoroj kaj koloraturoj. Tiu kanto sopiras kaj pretendas ion, kio nerifuzeble frapetas sur la koron de l’ aŭskultanto kaj tentas ĝin malfermiĝi, doni sin en la pasiajn tonojn.

Nur nun la artistino montras sian tutan talenton: ambaŭ tubetoj kaptas la saman temon kaj pilklude ĝin jen reciprokas, jen kuntintigas kaj denove lasas forflugi. Ĉu ne svingiĝas amparo en rondo, plektante sennombrajn figuretojn? Fine ambaŭ tubetoj perfekte ekakordas la melodion, kiu dutinte disperlas en sennombrajn kursonorojn, trilojn kaj koloraturojn.

Refoje kaptas la flutistino tiun temon; la aldtubeto blovas ĝin trankvile, trene, kvazaŭ dormema maljunulo. La soprano ĉirkaŭtentas la kunulinon, ŝajnas, ke spirete, spirete ĝi flustras al ŝi la rememorojn; vane ja: pli kaj pli mallaŭtiĝas la tonoj de l’ gvida instrumento kaj fine formortas.

En la ĉiam noveksplodaj aplaŭdoj la flutistino riverencas, malaperas.

La Juliano tion ne rimarkis: nekonata sento sufokegas lian bruston, korpreme kaj tamen feliĉige. Ĝis nun li havis malmulte da tempo por sin doni al sopiro; sed nun, eĉ ne sciante pri tio, li eksentas duoblan sopiron, kiu tute trankviligas lian nervostreĉon.

Denove ekregis silento. En la salonon eniris maljunulo, kun okuloj plenaj de akra inteligento, sed tamen iel nebulaj. Nikomedo kliniĝas al sia gasto: »Jen mia plej bona improvizisto« li klarigas ridete. »Nun rigardu!«

La poeto profunde riverencas.

»La reĝo ordonas?« li humilas demande.

»Verku poemon pri la gasto,« respondas la reĝo.

La maljunulo preterfluge alrigardas Cezaron kaj denove riverencas. Paĝo:Jelusich - Cezaro, 1934, Rotkvić.pdf/51

»Verŝajne mi estas jam tro laca,« la Juliano denove defendas la malfeliĉulon. »Permesu do al mi retiriĝi!«

La reĝo, jam denove bonhumora, rideksplodas.

»Hu, kion vi imagas? Nun ja venos miaj dancistinoj!«

Inter la altaj tripiedoj kun flamoj de aromaj lignetoj sklavoj zigzagas ŝutante pulvoron en la pelvetojn. La flamoj endronas, vastiĝas peza bonodoro. La salono plimallumiĝas.

Ekspiretas muziko sur kordoj, karesas la orelojn, mildigas la lacajn sentorganojn. Jen, el la krepusko kurpaŝete alflugas blankaj ombretoj, poste jam pli klare brilas tra l’ mallumo: ses nudaj knabinkorpoj.

Ili venas unuvice, rigardante rekte antaŭ sin kun maske rigida rideto. Kvin paŝojn antaŭ la sofoj de la reĝo kaj Juliano ili haltfiksiĝas kaj unusvinge velkas teren, alklinante la fruntojn ĝis la mozaiko en la ŝtonplanko. Tiam denove ili resaltas kaj ekdancas la rondojn.

Komence malrapide, vindante sin en arte implikajn figuraĵojn — jen kuniĝe, jen disiĝe — en ĉirkaŭturnoj kaj paŝĵongloj, ili elmontras la flekseblajn korpojn. Estas ĝi senĉesa kuniĝo kaj disiĝo, kiuj forkaŝante la detalojn prezentas al la okulo nur alfluanrefluan luliĝon kaj ondadon.

Jen subite la spireta melodio fortiĝas, ekpasias. Pli kaj pli rapide turniĝas la dancistinoj, glitante kun serpente glataj fleksiĝoj unu preter la alia; du kaj du sin kaptas ĉe l’ manoj kaj fulme kirliĝas ĉirkaŭen. La juveloj, la perloj tintetas mallaŭte, disflirtas jam kriete incitetoj.

La servistoj zigzagas de tripiedo al tripiedo, riĉe ŝutante narkotan pulvoron en la tremetantajn flamojn. Plivastiĝas mallumo kaj prema parfumo.

Ĉiam pli sovaĝas la muziko, ĉiam pli ekstazas la movoj de la dancistinoj. Nun ĝi ne plu estas luliĝo, ankaŭ ne glito: en freneza kirliĝo tumultas la danco plue, ĉiam pli senbride, ĉiam pli volupte. Nun turniĝas ĉiuj jen manĉene, sesope, en furioza rapido, jen mandelase, ĉiu ĉirkaŭ si mem. Vualoj kaj florgirlandoj flirtas alten kiel strangaj flamoj; pli laŭte eksonas la aklamoj; en la aromon de l’ pulvoro miksiĝas odoro de ardaj korpoj.

La Juliano kvazaŭ estus sonĝvida. Nur elfore, ŝajne tra vualo li vidas, kio ĉirkaŭe okazas. La muziko, la bonodoro, la rigardo al la dancistinoj, elŝiris lin el lia kutima trankvilo kaj sindeteno, rabinte lian animan ekvilibron. Li rezistas kontaŭ si mem, li volas reakiri, kion li perdis, sed iel mankas al li la forto. La koro bategas ĝis kreviĝo, la brusto ne povas ensorbi sufiĉan spiraeron, dolĉa-dolora paralizo distordas la cerbon, nerimarkeble dismoligas la volpovon. Li vidas la nigrajn okulojn de l’ reĝo mistere boriĝi en la liajn, li volus paroli, sed ne povas, li volus stariĝi, sed neniu membro mov-obeas.

Jam tute mallume. Nur tie kaj tie flagretas ekŝpruce blua, verda flameto, poste tuj revelkas. La tuta salono iĝis ununura bonodoro.

Subite ekpluvas rozoj. Komence gut-gute, kiel dikaj pluveroj antaŭ la fulmotondro, poste pli riĉnombre kaj fine en senĉesa, densa torento. Jam la salono, la tabloj, la sofoj estas pieddike kovritaj de rozoj. El la florpluvo teksiĝas antaŭ la paroksima dancado viva, ĉiam varianta kurteno kaj la briletantaj korpoj apenaŭ distingiĝas.

Pli proksimiĝas la dancistinoj, kaj ĉirkaŭringante la kuŝantojn, ili serpentas inter la tabloj kaj sofoj. Nur por sekundo ekvidas Cezaro nudan knabinmamon tuj ĉe sia pupilo, sed la sorĉa ŝajnaĵo jam malaperis. Post momento ĝi jam alŝoviĝas el alia flanko, denove malaperas, montriĝas ankaŭ triafoje, ĉirkaŭŝvebante la kuŝanton en pli kaj pli mallarĝaj rondoj. Preskaŭ helpopete ekrigardas la junulo transen al la reĝo. Tiu ĉi subite ekbrakas kaj kaptante unu el la knabinoj altiras ŝin al si sur la kuŝejon. Mallaŭta kvermurmuro, ŝajne de kolombo vekita el sonĝo, kaj tiam dronas en la purpuran mallumon ĉio vidita…

Kaj denove tiu nuda dancistino. Nun ŝi restas tute proksime, alkliniĝas super la Julianon kaj disbrakante enboras siajn aziajn flamokulojn en la liajn. Pli kaj pli ŝi kliniĝas super lia vizaĝo, la odora buŝo ekŝvebas super la lia, alspiretas ĝin glue, jam alsorbiĝante en senfina kiso. Du manoj ekkaresas lian frunton, liajn tempiojn, lian kolon, lian bruston — kaj tiam disbrula korpo febre rulfalas sur lin.

Estingiĝas la lasta tremflameto.

Kuzo Kotto havas hejme figureton el nekonata laktoŝtono, kiun multekoste trudis al li hebrea antikvaĵisto. Laŭdire ĝi devenas el Seriko kaj prezentas strangan estaĵon: fantazie vestitan viron, kiu sovaĝe braksvingas kun rikana vizaĝo kaj elruliĝintaj malbonaj okuloj. Kotto ĝin stilguste starigis sur belege broditan ŝtofon, same el Seriko. Kaj nun li faras grandan bruon pro nenio, same kiel ankaŭ pro la malgranda hinda statuo de viro, sidanta sur malfermita florkaliko. Li ĝin nomas Budho.

Pri tiu ĉi serika sovaĝulo Cezaro senĉese pensas, dum la komandanto, propretoro Marko Municio Termo, sapumas al li la okulojn. La maljunulo pasiginta la duonon de sia vivo en tendaroj tra la plej diversaj landoj, nun furiozas kaj verŝas en siajn vortojn la tutan galon. De tempo al tempo li ekpaŭzas por rericevi la spiron, poste denove li daŭrigas kun duobla furiozo.

»Ĉu tial mi konfidis al vi tiun ĉi mision,« li krias, »ke vi rulbaraktu kun aziaj malĉastulinetoj sur la silkaj kusenoj? Ĉu tiel do oni plenumas la ordonojn? Dum nin ĉi tie ĝisgorĝas koto, la sinjoreto lasas sin nutri per grasigitaj anseroj kaj egiptaj frandaĵoj kvazaŭ hundeto de publikulino! Kaj krome li ignoras ĉiun ordonon por reveni! Eĉ hodiaŭ vi estus ĉe tiu prostituita kortego, se Flavio ne venus por vin forkonduki. Kun la plej granda plezuro mi starigus vin antaŭ la militan tribunalon!«

Li buŝkaptas por aero kaj reĵetas la forglitintan togopinton trans la ŝultron. Poste li daŭrigas:

»Kiu diablo ja instigis vin, ke vi vin anoncu ĝuste al mia ekspedicio? Ĉu ne estas sufiĉe da militestroj, kiuj tiel militas, kiel vi ĝin prezentis al vi? Kiuj zorgas, ke al la sinjoroj-volontuloj ne manku vino kaj virinaĉoj! Ĉe mi tio ne ekzistas, karuleto! Mi kapablas klarigi al la junaj sinjoroj, ke la militarto estas diable serioza afero, ĉe kiu oni povas akiri nur vundojn kaj pedikojn! Ankaŭ vi, karuleto, tion ellernos! Mi ne devigis vin veni kun mi, sed ĉar vi ja estas ĉi tie, vi devas ankaŭ sperti, kion signifas militi sub Marko Termo!«

Denove spirpaŭzo. Furioze li kolerblovas kaj pluinsistas:

»En mia tendaro mi ne toleras kakbubojn, komprenite?« La ŝvelvortoj ŝajne lin senŝarĝigis. Pli trankvile, kvankam ankoraŭ sufiĉe furioze, li finas (Fine! — ekpensas la Juliano):

»Mitileno estas atakmatura. Morgaŭ matene je la kvina ni ekfrapos. Tuj anoncu vin ĉe tribuno Materno kile komandanto de la ataktaĉmento. Aŭ vi montros morgaŭ, ke vi ion valoras, aŭ diablo vin prenu. Tiuokaze nenia domaĝo pri vi! — For!« La lastan vorton li eltrumpetas kiel incitita militefanto: La Juliano brakleve salutas klopodante plej rapide malaperi.

Danĝere siblante turniĝas en la aero la ŝtonoj de la sieĝmaŝinoj kaj krakante disŝprucas kontraŭ la urbomurojn. La kabanetaj mur-rompiloj, kvazaŭ sangsoifaj hirudoj, jam engluiĝis al la larĝaj ŝtonblokoj. Laŭ la taktaj ordonkrioj ĵetiĝas la detruiloj jen antaŭen, jen malantaŭen, ĉiupuŝe plitremigante la strukturaĵon. Samalte kun la murdentoj balanciĝas la sieĝturo, ruliĝante sur cilindroj laŭ la improvizita digo kontraŭ la urbon. Ĝi estas tute envolvita per akvogutaj ledaĵoj, ŝirmantaj kontraŭ flamsagoj kaj peĉ-girlandoj. La ŝtonĵetilistoj kaj pafarkistoj senĉese pafante kaŭras post ĝia brustŝirmilo, dum interne atendas la legianoj sian vicon. La tranĉeoj estas jam fositaj ĝis la »mortangulo«: en ĉiuj svarmegas kurtaĉmentoj, atendante la ordonon por eksalto.

Malespere defendas sin la sieĝatoj. Post ĉiu pafofendo embuskas elektitaj pafistoj. Sufiĉas, ke aperu nur manpeco da korpo por esti trafita. Sian plej grandan atenton ili dediĉas al la turo, kiun oni ekatakis el du flankoj. Dume sur la kabanetajn ojn kraktondras ŝtonblokoj. Unu el la rompiloj estas jam difektita kaj for el la batalo; en la tegmento de la alia oscedas vasta truego, tra kiu senĉese pluvegas brulaj ŝtipoj, pajlogarboj, ĉifonoj, bolantaj akvo, oleo kaj plumbo. Ĉe unu flanko tordiĝas el la kabaneto longa hokego kaj, kroĉigante al la murdento, ĝin rompas. Jam ĉasmaŝo kaptis la hokegon kaj dum surdiga kriego levas aeren. Sur ĝi ekbaraktas pende du legianoj, post momenteto du sag-erinacoj.

Cezaro saltas el sia arbetaĵe kaŝita observejo en la traĉeon kaj ĉirkaŭrigardas. Lia taĉmento, kuŝante surfunde de la tranĉeo, indiferente lin rigardas. En la okuloj de multaj li legas senkaŝan mokon: la ornamita volontulo en la freŝe nova uniformo ne imponas al la barbaraj, ĉifonaj bataluloj. Unu el ili ŝovas la manon sub la ledveŝton, enpense palpserĉas kaj fine metas ion sur la ungon de la maldekstra dikfingro. Kaj persiste rigardante en la vizaĝon de la junulo per la dekstra mano li tion dispremas. La ceteraj apenaŭ povas kaŝi la eksplodeman rikanon.

»Vi povis vin ja pli frue purigi!« furiozas la Juliano.

»Mi ne havis okazon,« spitemas la militisto. »Miaj sklavoj bezonis multe da tempo por bonodorigi la bankuvon kaj tiam estis jam tro malfrue.«

Kelkaj ridternas. La junulo sentas, ke lia reputacio pendolas sur rompebla hareto. Li jam ekflamiĝas, tamen subite sin detenas. Al tiu oni devas ekzempli, li pensas. Sed tute flegme, aŭ alie ĉio perdita!

Malrapide li alpaŝas tute ĝis antaŭ la homo.

»Leviĝu,« li diras danĝere mallaŭte, »kiam vi parolas kun via superulo.«

La homo kontraŭvole obeas. Sed apenaŭ li stariĝas jam pugnobato sub la makzelon ĵetas lian kaskon de sur la kapo kaj lin mem al la tranĉea muro.

»Nun vi ja scios,« diras la Juliano tiel trankvile kiel ĵus antaŭe, »kiel konduti rilate min!« Tomba silento. La junulo ĉirkaŭrigardas kaj daŭrigas, ankoraŭ ĉiam egale trankvila, preskaŭ indiferenta: »Poste vi povas puŝi lancon en mian dorson, vi malbravulaĉoj, sed vizaĝ-al-vizaĝe vi ne plu risku aroganti!«

Ankoraŭ ĉiam tomba silento. La okuloj de la Juliano ĉirkaŭkuras. Ĉiuj faligas la rigardon: la sovaĝaj bestoj estas katenitaj.

Tra la tranĉeo alkuras spirblove oficiro.

»Tuj ĝi komenciĝos« li stertoras voĉmanke. »Via direkto estas la bastiono, tie duondekstre.« Senspire li fortrotas antaŭen.

Cezaro subite eksentas sian koron frapi ĝis en la gorĝo, dum ĉe la stomako ekpezis malfortemo. Unuan fojon ĉe la fronto, li pensas. Mildiabloj! Nur oni ne lasu rimarki. Ĉu mi palas? turmentas lin.

»Batalprete!« li komandas kun altrudita tranvilego.

La vojo, de la tranĉeofino ĝis la muro, estas nelonga: apenaŭ kvindek paŝoj. Sed ĝi gvidas tra hajlego da sagoj kaj plumbo. Antaŭ ol la taĉmento atingas la celon, falas preskaŭ triono. La kromrestintoj nun premiĝas al la muro, libere ekspirante.

La Juliano orientiĝas. Dekstre kaj maldekstre de li estas aliaj kurtaĉmentoj, kiuj antaŭ la decidiga atako ankoraŭ iom ripozas. Ĉie, okul-atinge, li vidas febre brilajn okulojn, forte kunpremitajn aŭ mordatajn lipojn, mienojn, kiuj malrapide senformiĝas pro la pene regata ekscitiĝo.

Signalo — longe, rulsonore.

»Ek!«

La sekvaj minutoj ŝajnas al la junulo kvazaŭ ĥaosa ferbofantazio. Li vidas sin mem: grimpi sur ŝtuptegmentojn el ŝildoj, svingsalti sur la murkronon kaj, jen, subite li jam mezas en la plej furioza tumulto. Antaŭ li aperas vizaĝo kun elruliĝintaj okuloj. Per la glavklingo li frapas sur ĝin! Inter du kirasringoj li ekvidas fendeton kaj enpuŝas sian glavon, nekonsciante kion li faras. Unuafoje en li vivo la eksentas tiun teruran cedemon de la karno sub klingo en la mano — la molan ekpeziĝon de la trafita korpo, tiranta la brakon teren, kvazaŭ bulaĵo glitus de la klingo. Super lia kapo jam ekfulmas glavo, ŝvebante momenton super li sed ne surfalas. La ĉirkaŭkaptaj fingroj subite en konvulsia ektremo rigidiĝas.

Tiam abrupte ekregas silento en li kaj ĉirkaŭ li. La malamikoj komencas retiriĝi kaj forcedi la muroringon. Nur kvin-ses ankoraŭ rezistas, alfuriozante iun legianon. La Juliano lin tuj rekonas: estas tiu pedikĉasinto. La legiano jam terenfalas, lastaforte li ŝovas antaŭ sin la ŝildon, kiun post momento kaptas kaj forrabas furiozaj manoj. Unusalte Cezaro alapudas, ŝirme diskurante super li. La unuan atakanton li batas ŝildrande sur la korpon, ke tiu trafite forruliĝas, al la alia li enpuŝas klingon en la ventron. Jen, kiel tiu, en kies kolo subite pikfiksiĝas lanco, malaperas kvazaŭ forblovite.

Kaj tiam ĉirkaŭ li nur kamaradoj. Ŝanceliĝe li retiriĝas. Ĉie nur brilaj okuloj, manoj, kiuj preme skuas la liajn. Penege leviĝas la falinto, sanglipe li balbutas kelkajn vortojn de danko. Liaj hundfidelaj okuloj senĉese rigardas nur la Julianon. El ĉiuj flankoj trumpetsignaloj. Distondra eĥo de l’ aklamoj: Mitileno estas konkerita.

Sur la agoro staras trupoj en maldensa karoovico. Meze Marko Minucio Termo, apud li la adjutanto, kiu nomvokas laŭ la listo.

»Volontulo Kajo Cezaro!« La Juliano elpaŝas antaŭen kaj haltas antaŭ la militestro. Tiu ĉi lin okulas de la kapo ĝis la kalkanoj kaj mangestas post sin.

»Jen la civitana girlando pro savo de kamarado el mortdanĝero,« li diras murmure. En lia mano estas girlando el kverkfolioj. Per mallerta gesto li ĝin fiksas sur la kaskon de la Juliano.

Li retenas por momento ŝiajn fingrojn inter la siaj.

»Ĉu permesite viziti vin?« li petas.

Ekfajreras la lasta subtila rebrilo de l’ antaŭa lumiĝo en ŝiaj okuloj.

Irante tra la atrio Pompejo, ŝajne, ion primeditas. Ĉe la elirejo li tion eldiras:

»Kiel estus — nu, ĉu vi volus iri kun mi, kiam venos la tempo? Kiom al mi konate, vi jam posedas militspertojn. Por vi oni trovus postenon en mia militistaro — eble la propretoran rangon.«

Nun Cezaro vidas, ke tiu ĉi alia, se ankoraŭ lin ne vidpenetris, tamen jam konjektas lian intencon kaj volas ĝustatempe certigi lin por si. Ĝoje li rifuzas:

II. PARTO

CEZARO

III. PARTO

IMPERATORO

Ekkono

Kaj nun — ek al laboro!

La vojo estas libera, ĉiu kontraŭstaro rompita, kaj ĉie, lim-interne de l’ romia imperio, oni atendas nur la ordonojn de Cezaro. Glave li traplugis tiun senfinan kampon kaj sange ĝin sterkis. La grundo estas preparita — ĝi atendas semojn.

Sed la semanto hezitas.

Kial? Ĉu li ion forgesis? Ĉu ankoraŭ io devas okazi antaŭ ol la granda kreado komenciĝos? Ĉu la direktisto de ĉiuj homaj sortoj trovas la tempon nematura? Sed, ĉu li ja mem ne diris, ke estas perdita ĉiu tago, kiu prokrastas komencon de agado, ke li havas nenian sopiron ol fine, fine, komenci la kreadon? Kaj nun tamen li hezitas?

Ripete ekŝajnis, ke li volas komenci. Tiel, ekzemple, kiam li venigis en Romon egiptajn astrologojn por reformi la kalendaron. Tiel, kiam li publikigis grandan dekreton pri la italaj komunumoj, en kiu oni ordigas ĝisdetale la burĝan vivon sur la apennina duoninsulo. Tiel, kiam li levis nedetrueblan digon kontraŭ la nesatigebla monavido de uzuristoj. Tiel, kiam li likvidis la longtempan malfeliĉon de l’ ŝtatpensiuloj, la sekretajn klubojn, la regadon de l’ grandurba popolaĉo. Tiel, kiam li loĝigis okdek mil siajn veteranojn en Gallio por kolonii kaj romanigi la landon. Tiel, kiam li donacis al sia kara Transpadio plenan romian civitanecon. Tiel, kiam el ĉiuj provincoj li vokis en la senaton la plej eminentajn, la plej indajn virojn, formante el tiu korporacio veran reprezentantaron de la ŝtato. Tiel en sennombraj grandaj kaj malgrandaj reformoj, kiuj inundis la tutan imperion, fortorentante ĉion malnoviĝintan, anakronisman kaj revivigante, fruktigante ĉion novan, espervekan.

Sed la vivo restis tia, kia ĝi estis, ĝi ruliĝas tra la malnova fluujo. Eble pli sukera, pli firmigita ol antaŭe, sed esence same: ŝanĝiĝis nek doloroj, nek ĝojoj. La tempesto de l’ nova tempo kiu devus ĉion fari alia, mankas; la granda alivalorigo de ĉiuj valoraĵoj ne venis.

Li, kiu devus tion plenumi, al kiu tio iam estis la vivcelo, ekkonis tion pli klare ol ĉiuj aliaj. Dum semajnoj, en la plej profunda soleco, en kiu neniu rajtas lin ĝeni, en multegaj sendormaj noktoj, li serĉas tion, kio de li forglitis. Li klopodas trovi la ŝlosilon, la sorĉvorton, per kiu li malfermos la trezorojn, kaŝatajn dum longaj jardekoj en sia plejprofundo. Kaj li scias, ke tio estas malebla: tio, kion li sentis neperdebla propraĵo, forpasis por ĉiam.

Kaj nun, kiam ĉio dependas nur de lia volo, minace aperas la demando, kiun tra la lastaj jaroj li starigadis al si ĝis tedo: kion fakte li volas?

Fari ordon, iam li diris al la maljuna Sullo. Antaŭ liaj okuloj tiam ŝvebis ordo, la definitiva ordo, kiu forviŝus eĉ la lastajn postsignojn de kaoso, dissolvante ilin en la kosmo, en la lasta Harmonio. Novan mondon li volis krei, tiun idealan mondon, kiun havis antaŭ la okuloj la senmortaj dioj, kiam ili kreadis tiun ĉi malperfektan mondon. Li volis leviĝi super ĉio hazarda por elaranĝi tion, kio ankoraŭ ĝermis kaj rondflirtis, por kolekti tion, kio ankoraŭ estis disŝutita kaj malamika. Li volis elmasoni konstruaĵon, kies ŝtonoj fragmente kuŝis sur la profanita, de li konsekrota grundo.

Kaj nun li ekkonis, ke li volis ion maleblan, ke la Malperfekto, Impulsoj kaj Batalo estas fundemantaj leĝoj de l’ mondo: sen ili ĉiu vivo rigidiĝus. Do, la semoj ne povis elburĝoni, ĉar li tenas en la manoj lolon; li ne kreadus, sed detruus, li ne donus vivon, sed — morton.

Kaj plue li ekkonis: ke al la homoj estas malamiko ĉiu, kiu forrabas ilian memon; ke ĝuste al la plej noblaj el ili, ĉiu devigo, eĉ se ĝi ŝajnus utilega, estus fakte plej terura torturado; ke la realigo de lia verko ekstermus el la mondo tion, kio, sole, ĝin vivtenas: la liberecon.

Kaj fine li ekkonis, tion, kion en la brakoj da Kleopatra li nur antaŭsentis. Tion, kion unuafoje li klare vidis en la sangtago de Tapso. Li ekkonis per sobra, pripensema racio, kiun ne konfuzas distingo inter vero kaj falso: ke ne ekzistas tia ordono, tia edikto, tia — eĉ se plej forta — volmontro, kiu helpus al la homaro leviĝi kaj puriĝi. Ke entute ne ekzistas homaro, nek komuna ideo, ke fakte nur unuopulo vivas; kaj estas nur: mi — vi. Sed ankaŭ al la unuopulo oni ne povas helpi, se li ne helpas al si mem.

Ĉar, se li povus eĉ disŝiri sian koron kaj al ĉiuj, ĉiuj, montri la mondon, ene konstruitan, kiu havas nenion komunan kun tiu ĉi tera — eĉ se li tion povus: la infanoj de tiu ĉi mondo, absorbitaj en la vivo de siaj sentorganoj, rigardus lin per okuloj nevidantaj, aŭskultus per oreloj neaŭdantaj. Ili priridus tiun fantaziulon, revanton, kaj eĉ la iometon da bono, kiun li povus al ili proponi, ili forpuŝus. Lia ofero estus senfrukta kaj li mortus kun la konvinko, ke li vivis vane.

Tial li devas silenti, kvankam li konas la savon. Sennombraj vojoj gvidas al ĝi, sed ĉiu homo devas mem trovi la propran: li povas nenion alian ol nur flegi, nur milde balzami la pusvundojn, ĉiu faŭkantajn. Li povas plifaciligi nur la eksteran vivon esperante, ke dum la paco de l’ ĉiutago li vekos en kalkaj noblaj koroj tiun pli altan vivon. Ne gvidi, sed nur montri la direkton. Ne pretigi la ŝoseon, sed nur forŝovi barojn, malhelpantajn sur la vojeto.

KLARIGOJ KAJ NOTOJ

Estas ja kompreneble, ke tradukante tiel ampleksan verkon, mi renkontis diversajn problemojn, kiujn oni povas solvi diversmaniere. Mi klopodis uzi simplan, sed vivantan lingvon kaj eviti ĉiujn teoriajn preferojn. Tial mi ankaŭ ignoris la neologismojn, bazante min sur la Plena Vortaro, eldonita de SAT (I-a eld.). Sola neologismo estas la vorto »nervoza«. Sed ĝi jam firme eksidis en la ĉiutaga lingvo, kvazaŭ indiĝeno mem.

Tre malfacila problemo estis la transskribo de propraj nomoj, kiuj en la originalo venas en sia origina formo. Kiel konate en Esperanto ekzistas diversaj sistemoj por tiu ĉi celo. La plej logika estas, laŭ mi, tiu de Wüster. Tamen mi alprenis ne ĝin, ĉar la sistemo de Zamenhof estas multe pli uzata. Tial mi transskribis: Kajo Julio Cezaro kaj ne: Kajo Julo Cezaro. Ktp. Por ne deformi nerekoneble la proprajn nomojn (Koto, Cino, Kraso ktp.), mi decidis konservi la duoblajn konsonantojn (Kotto, Cinno, Krasso ktp.). Al la geografiaj nomoj mi aplikis la saman sistemon.

Kvankam mi persone preferus skribi »galo«, mi uzis la vorton »gallo«, ĉar — kiel zamenhofa — ĝi estas pli konata kaj cetere jam precedenco en verkoj de aliaj tradukintoj. — Same precedenco estas la vorto »tribuno« anstataŭ, eble, preferinda »tribunuso«. Sed por klara distingo mi uzis kursivon, montrante, ke ĝi estas fremda termino. — Krome mi preferis esprimojn kiel »stenografo« anstataŭ »stenografiisto«. — Virinaj nomoj havas

finaĵon »a« (ekz. Julia). — La artikolon antaŭ »Juliano< Paĝo:Jelusich - Cezaro, 1934, Rotkvić.pdf/533 Paĝo:Jelusich - Cezaro, 1934, Rotkvić.pdf/534

ENHAVTABELO

Paĝo

I.

JULIO

5

Infano

7

Onklo Mario

13

Junulo

22