Adjuvilo/Ĉapitro I

El Vikifontaro
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Enkonduko Indekso : Adjuvilo
de Claudius Colas
Tradukita de Roy McCoy
Ĉapitro I
Ĉapitro II
La fundamenta helplingva principo
—————————

Kiel ĝi estas aplikata en la sistemo aktuala de Ido

—————

«La pli bona internacia lingvo, diras prof. Jespersen, estas tiu kiu prezentas la plej grandan facilon por la plej granda nombro da homoj.»

«Tiu difino, aldonas s-ro Couturat, sufiĉas por determini komplete la solvon de la problemo

De tiu kriterio de la «plej bona» internacia lingvo sekvas logike iu kvanto da principoj kiuj devos servi kiel bazo netuŝebla por la tuta konstruaĵo; — principoj gvidaj, — se mi rajtas tiel diri, — kiuj gvidos la kreanton de la lingvo dum ĉuj liaj esploroj, kaj inspiros lin ĉe la elekto de la formoj plej konvenaj. Ni studu tiujn principojn, kaj vidu kiel ilia aplikado estas farita en Ido. Ŝajnas al mi ke la unua devas esti formulita jene: La internacia lingvo devas esti absolute regula. Se tiu principo estas tuŝita, kaj se, en unu kazo, a. en du specifaj kazoj, oni trovas bonajn kialojn por malobservi ĝin, oni malfermas tutgrande la pordon al arbitreco: Je ĉu paŝo oni spertos la bezonon aldoni esceptojn, novajn malregulecojn, sub preteksto doni al la lingvo pli da varieco, a. pli da riĉeco. La malregulecoj kaj la esceptoj svarmas en Ido:

a) Malregulecoj en la akcentado; Laŭ la ĝenerala regulo la akcento devas fali sur la anta.lastan silabon de ĉu vorto. Escepte, la vortoj fini©antaj en ar, ir, or, kaj al, kaj iuj aliaj, havas la akcenton sur la lasta silabo. b) Malregulecoj en la formado de la pluralo. La pluralo estas per e en la artikolo kiam tiu ĉ troviĝas antaŭ adjektivo kies pluralo povas esti indikata nur per artikolo. íi estas per i en la substantivoj, sed necesas anta.e malaperigi la o-finaĵon karakterizan. Por la pluralo de la adjektivoj, estas du reguloj: 1¼ En la ordinaraj kazoj, la adjektivo restas senvaria. 2¼ En la adjektivoj uzataj kiel substantivoj estas kazoj en kiuj la pluralo formiĝas per aldono de i al la finaĵo (la bonai), kaj aliaj kazoj en kiuj la pluralo formiĝas kiel ĉe la substantivoj per aldono de i al la radiko. Ĉe la pronomoj relativaj kaj demonstrativaj asimili©intaj al adjektivoj, la pluralo formi©as per anstata.igo de la fina i per a (ta, qua, = ti, qui; nia, mia, = nii, mii). c) Malregulecoj en la uzado de la akuzativo, kiu ne ekzistas en Ido, diras la idistoj, sed kiun necesas tamen lerni kaj uzi devige en kelkaj kazoj. Tio estas, 1¼ .e la inversioj. 2¼ .e la pronomoj relativaj komplementaj. Tamen la adjektivoj, al kiuj la pronomoj relativaj estas asimili©intaj, neniam prenas la akuzativon. d) Malregulecoj en la formado de adjektivoj posesivaj, kie, kontraŭe al la ©enerala regulo, laŭ kiu sufiĉas aldoni la finaĵon a al la persona pronomo, la triapersonaj posesivoj en la singulara formi©as per aldono de sa. Tiel oni diras: Me-a, tu-a, ni-a, sed ilsa, el-sa, ol-sa. e) Malregulecoj en la finaĵoj adjektivaj-pronomaj, kie per nekomprenebla strangeco, kies logikan klarigon oni vane serĉus, iuj adjektivoj i©antaj personaj gardas la a-finaĵon, iuj aliaj prenas la o-finaĵon, kaj tria kategorio transformi©as al u! f) Malregulecoj en la derivado, kie la transformo de adjektivo al substantivo ofte kontra.as la ©enerala regulo: .ar bono la. la derivado idista signifas bona homo, richo, riĉa homo, santo, sanktulo ktp, nulo devus signifi neniu (homo) kaj ne nenio, ulo, kiu ajn homo kaj ne kiu ajn afero, irgo, kiu ajn kaj ne kio ajn, to quo, tiu kiu kaj ne tio kio. Troviĝas en tiu malkonsekvenceco pli ol unu parta eraro, pli ol unu malreguleco kaj komplikeco nepravigeblaj; estas la malvirto de la sistemo de derivado idista mem kiu riveliĝas. La sistemo esperantista, malgra. malregulecoj kiujn ni kredas esti korekteblaj, estis, oni devas konsenti, Ñ samtempe pli simpla kaj pli logika. Prenu ekzemple la ideon esprimatan per la adjektivo bona. Ni povas konsideri tiun ideon abstrakte, en si mem, kaj ni havas, per la simpla anstata.igo de la substantiva finaĵo al la adjektiva finaĵo, la vorton bono. Ni povas konsideri tiun ideon konkrete ĉu en iu afero, iu objekto, kaj ni havas bon-aĵo (bona afero), ĉu en iu persono, kaj ni havas bon-ulo (bona persono). Se nun ni konsideras la bonan kvaliton de tiu persono a. de tiu objekto, ni havas bon-eco (bona kvalito). Tio estas simple, kaj tio estas kompleta. Kio povus esti konvinkinta s-ron Couturat malordigi la zamenhofan sistemon de derivado? Li diras al ni ie, ke li tiel faris pro du motivoj; unue pro persona antipatio kontra. tiu finaĵo ulo kiu longigas la vorton je unu silabo, kaj devigas diri richulo anstata. richo, bonulo anstata. bono; Ñ ni povus demandi al li tiam kial li ne faris simile por aĵo, kiu estas tutsame longa sen esti, ni kredas, pli eleganta ol ulo??? Sed estas alia kialoÉ S-ro Couturat ne volas la sistemon de Zamenhof, ĉar tiu sistemo kontra.as lian opiniojn filozofiajn. ÇMalgra. Platono kaj ties disĉploj, li diras, mi rekonas nek la bonon en si mem, nek la veron en si memÉ Mi ne agnoskas distingon inter la bona kaj la bono, la vera kaj la vero, la bela kaj la beloÉ Mi ne konas ol personajn bonajn ol aferojn belajnÉÈ Sekve la bona kaj la bono esprimi©as egale en Ido per boneso; la vera kaj la vero per vereso. Des pli malbone por tiuj kiuj ne dividas la ideojn filozofiajn de s-ro Couturat! Ili ne eniros en la regnon de Ido, kie se ili eniras ili devos decidi©i legi sur la porto skribaĵon analogan al tiu kiun Danto kredis vidi ĉe la enirejo de la Infero: Forlasu ĉun esperon. Eĉ se supozi ke s-ro Couturat estas milfoje prava filozofie, li estas milfoje malprava lingve, ĉar li forprenas de la internacia lingvo rimedon kaj distingaĵon kiuj posedas ĉuj lingvoj antikvaj kaj modernaj. Li metas sin en la malkapablon esprimi en sia lingvo siajn proprajn ideojn, kaj ni defias lin traduki en Idon la frazon kiuj ni ĵus pruntis de li. Tiu ne estas krome la sola riproĉo kiun meritas lia sistemo de derivado, kaj ni revidos en detalo iujn afiksojn de lia lingvo. ÑÑ 4 ÑÑ

La dua principo kiu devenas de la difino de prof. Jespersen estas tiu ĉ: ÇLa internacia lingvo devas enhavi neniun senutilan komplikaĵon.È Estas vere strange ke la a.toroj de Ido forgesis tiun principon ©is la punkto de enkonduki en la internacian lingvon formojn kies perfekta senutileco estis elmontrita de dudek jaroj da praktiko, kaj kiuj plie tute ne ekzistas en la plimulto el la modernaj lingvoj. En ĉuj tiuj modernaj lingvoj la pasivo formi©as per la helpo de helpverbo akompanata de la koncerna participo. Oni diras: Çĉtre aim.È, Çto be lovedÈ, Çestar amadoÈ, Çgeliebt werdenÈ. Estas same en Esperanto. Tiu formo estas multe tro simpla por la filozofia spirito de s-ro CouturatÉ Li ne a.dacas tamen forigi ©in, sed forgesante komplete la grandan le©on de la evoluo, kiun li reklamas aliloke, li igas nin retroiri je 20 jarcentoj, kaj kredas esti farinta mirindaĵon dotante Idon per pasiva voĉo plene sinteza. La logiko, kontra.e, komplete mankas en tio, kaj oni sin demandas per kiu mirindaĵo amesos povas signifi estos amata, a. kantesis, estis kantata? Tio kion ni diras pri la pasiva voĉo, ni devas diri same pri la infinitiva modo. Ekzistas en Ido por ĉu verbo ses formoj infinitivaj: tri de la aktiva voĉo: ar, ir, or, kaj tri de la pasiva voĉo: esar, esir, esor. Jen, oni devas rekoni aprezindan kvanton da senutilaj komplikaĵoj en lingvo kies a.toroj havas la pretendemon prezenti al la mondo kiel la solvon Çla plej simplan kaj la plej facilan de la internacia lingvoÈ. ÑÑ 5 ÑÑ

Al la principoj de simpleco kaj de reguleco Ñ kiuj devigas sin kiam oni volas realigi la Çplej bonanÈ internacian lingvon, kaj Çla plej facilan por ĉujÈ Ñ oni devas aldoni alian principon de kiu logiko kaj prudento montras la konvenon, por ne diri la neceson. Oni povas formuli ©in jene: La internacia lingvo devos sin prezenti en kondiĉoj de e.fonio kaj de beleco ellaboritaj ©is maksimuma eblo. Inter du lingvoj egale simplaj, egale regulaj, egale internaciaj, sed el kiuj unu kontentigas pli perfekte ol la alia la postulojn de beleco kaj de harmonio la. aspekto, ni ne hezitos elekti tiun lastan. Tiu principo estis, se ne formilita eksplicite de la a.toroj de Ido, almena. rekonata implicite de ili kiel necesa. Tie denove, post ol esti deklarintaj principojn, s-roj Couturat kaj de Beaufront restis mezvoje en ilia praktika apliko. La nevariebleco de la adjektivo, prezentita kiel principo, estas kontra.a ne nur al la ©enio de ĉuj lingvoj latinidaj, sed krome al la kutimoj de la granda plimultode la civilizitaj homoj, ĉar estas nur du lingvoj kiuj posedas tion: la angla kaj la hungara; kaj, longe for de korekti tiun apena. kompreneblan kaj nepardoneblan mankon, la itala pluralo per i kontrastas kun la finaĵoj adjektivaj ne.traj kaj nevarieblaj per a, kaj la finaĵoj anglo-saksaj per al (akcentataj) igas ©in eĉ pli §oka (1). Estas anomalio des pli nepardonebla (1) ÇSekreta sento de harmonio,È por uzi la esprimon de s-ro Couturat, igas nin trovi komplete mal§atinda tiun ligon de a singulara al i plurala. Ekzemple: bela flori, multa homi, a. plie varm jorni, floroz voyi, ktp. ÑÑ 6 ÑÑ tio ke, de la vidpunkto de la facileco, la nevariebleco de la adjektivo estas trompo: Mi diras trompo, kaj ©i meritas duoble tiun kvalifikon, ĉar tamen necesas en iuj kazoj doni pluralon al la adjektivo, kaj estas multe pli malfacile parkerigi esceptojn ol unu ©eneralan regulon.

La internacia helplingvo devos konsisti el elementoj kombinantaj la plejan internaciecon eblan, cele al esti komprenebla per la minimuma strebado al la plej granda nombro da homoj. Ni ne restos longe ĉe la principo de internacieco anka. entenita en la difino de prof. Jespersen. Se ni ne faros tion, ne estas ĉar ni rifuzas atribui ĉom de la graveco kiun ©i meritas al tiu principo fundamenta kaj nepra de internacia lingvo: estas ĉar ni ju©as ke ©i estas sufiĉe atestita de Ido, kiu en la Veraj principoj de la lingvo internacia dediĉs al ©i lokon preska. eksklusivan; anka. estas en la Vortaro ke trovi©as malplej da malperfektaĵoj. Estas iuj tamen! Ni ne povus, ekzemple, toleri ucel por birdo, kiu estas pure itala, dum la radiko avi atingas ĉujn latinid-lingvanojn; poste la anglalingvanojn per la vorto aviary, kaj la tutan mondon per la internacii ©inta vorto aviation, ktp. La profunda studado de la Ido-vortaro malkovras al ni amason da aliaj eraroj ĉe la elekto de la aliaj radikoj, kaj, kio estas pli malbona, la maleston de ia ajn metodo, kaj la evidenta malobservo de la programo kiun Ido estis skizinta en la bro§uro citita supre. ÑÑ 7 ÑÑ Kelkaj samkategoriaj vortoj, kiujn ni nomas paralelaj ĉar ili havas en ĉuj lingvoj de kiuj ili estas pruntitaj originon, formon kaj uzon iel paralelaj, ĉesas esti tiaj sen kredebla ka.zo. Kial la formo diplomaco (kaj ne diplomatio) flanke de demokratio? Kial skrib-ar (kaj ne skript-ar) flanke de lekt-ar Ñ kaj kvanto da malkonsekvencaĵoj de la sama tipo? En la plimulto de la kazoj, oni faris tion kun la videbla intenco eviti konfuzi©ojn: sed tiu timo mem ne estis ĉam pravigita. Sed la difekto plej grava estas en la ortografia formo kiun Ido estas doninta al siaj vortoj. En la Veraj principoj de la lingvo internacia Ido skribis en dikaj literoj: ÇLa grafismo unue, la fonetismo poste!È Kaj li pravis, pro du kialoj: 1¼ ĉar 90 fojojn el 100 la internacia lingvo estos skribata, kaj ne parolata; 2¼ ĉar malakceptante, pro kialoj de praktikeco, la supersignitajn literojn kiuj permesis akordigi la grafismon kun la fonetismo, li estis devigita elekti inter unu kaj la alia: li elektis la unuan, kaj per malkonsekvenco evidenta, li metis ©in en la duan rangon: estas tiel ke li kripligas ĉujn vortojn kun kc a. sc; kaj skribas aceptar por akceptar, suceso por sukceso, instinto por instinkto, ceno por sceno, cienco por scienco, ktpÉ Per priakcenta skrupulo pu§ita preter ©ustaj limoj, li malbeligas la tutan kategorion de vortoj kun io, kaj skribas familyo, filyo, historyo, Eklezyo, religyo, radyo, ktpÉ anstata. konservi la grafismon internacian familio, historio, religio, radio ktpÉ Ni plu diru ke la pluralo de tiuj vortoj: historyi, religyi, aldonas ankora. pli al ilia malbeleco, kaj igas ilin krome malfacile prononceblaj. ÑÑ 8 ÑÑ

La internacieco devas regi ne nur ĉe la vortaro, sed anka., tiom kiom eble, ĉe la formoj gramatikaj. Kaj necesos zorge bone ke tiu internacieco gramatika, se oni povas tiel nomi ©in, difektu nek la simplecon, nek la regulecon netu§eblajn de la internacia lingvo. Ido enkondukis, kontra. ĉuj reguloj de internacieco, vortojn a. formojn gramatikajn, kiujn tiom da aliaj havus multe pli da kialoj por anstata.igi. De kie venas kad por diri ĉu? kaj ol kiel ne.tra persona pronomo de la 3¼ persono? Kial esti elektinta ar por indikilo de la infinitivo, kaj ez kiel finaĵon de la subjunktivo imperativa? Volante flati la hispanojn kaj la francojn, tiuj du finaĵoj profunde §okas ilin. Se la hispano aprobas kiam li vidas la verbon amar, se la franco komprenas kiam oni diras al li venez, ili ne povas reciproke malebligi al si trovi groteske, ke venir traduki©as per venar, dormir kaj courir per dormar kaj kurar, kaj ke li irez signifas: ke ili iru. Ni aldonu ke tiuj arbitraj finaĵoj venigas al la gramatiko ĉun specon de zorgoj. La finaĵoj per ar, kiuj estas absolute damnitaj de la evoluo, devigas enkondukon de esceptoj en la akcentado de la vortoj, kaj ili krome ne povas esti konvene prononcataj de la angloj. Koncerne la finaĵon ez neakcentata, ©i ne estas sufiĉe sonora por dece ludi la rolon de imperativo.

*

Ni ne povas eksponi tie ĉ ĉujn el la difektoj de Ido. Sed necesis substreki la plej frapajn makulojn de ©ia gramatiko kaj de ©ia vortaro. ———— Tiuj makuloj forprenas nenion, cetere, de ©iaj bonaj kvalitoj. Kaj nia sola linio de konduto estos tiu ĉ: malaperigi la unuajn kaj konservi la duajn, dume aldonante al tiuj novajn.