La Kirlo/Dua Parto
Ho, praarbaro, edzino de la silento, patrino de la soleco kaj de la nebulo! Kiu maligna sorto lasis min kaptito en via verda malliberejo? La pavilonoj de viaj branĉaroj, kiel senlima volbo, ĉiam estas super mia kapo, inter mia aspiro kaj la hela ĉielo, kiun mi nur intervidas kiam viaj tremantaj suproj movas sian ondaron, en la horo de viaj angorigaj krepuskoj. Kie estos la kara stelo, kiu vespere trapromenas la montetojn? Tiuj oraj kaj purpuraj nuboj, per kiuj vestiĝas la anĝelo de la sunsubiroj, kial ili ne tremas en via kupolo? Kiom da fojoj mia animo sopiris, divenante tra viaj labirintoj la reflekton de la astro, kiu purpurigis la malproksimaĵojn, direkte al mia lando, kie troviĝas neforgeseblaj ebenaĵoj kaj montopintoj kun blanka krono, de kies krestoj mi vidis min ĉe la alto de la montokatenoj! Sur kia loko la luno starigos sian pacan lumturon el arĝento? Vi rabis de mi la revon de la horizonto kaj vi havas por miaj okuloj nur la monotonecon de via zenito, tra kie pasas la kvieta tagiĝo, kiu neniam iluminas la foliarojn de viaj malsekaj sinoj.
Vi estas la katedralo de la malĝojo, kie nekonataj dioj parolas duonvoĉe, en la lingvo de la murmuroj, promesante longvivantecon al la imponaj arboj, samtempuloj de la paradizo, kiuj estis jam dekanoj kiam la unuaj triboj aperis kaj atendas senpasie la alfundiwon de la venontaj jarcentoj. Viaj kreskaĵoj formas sur la tero la potencan familion, kiu neniam sin parfidas. La brakumon, kiun viaj branĉegoj ne povas doni al si, portas la grimpoplantoj kaj la lianoj, kaj vi estas solidara eĉ en la doloro de la falanta folio. Viaj multsonaj voĉoj formas ununuran eĥon plorante pro la trunkoj, kiuj falegas, kaj en ĉiu fendo la novaj ĝermoj akcelas siajn kreadojn. Vi havas la severecon de la kosma forto kaj vi enkarnigas misteron de la kreitaro. Tamen, mia spirito nur akordiĝas kun la malstabileco, de kiam ĝi elportas la pezon de via porĉiameco, kaj, pli ol la kverkon kun fortika branĉo, ĝi lernis ami la langan orkideon, ĉar ĝi estas efemera kiel la homo kaj velkema kiel lia iluzio.
Lasu min forkuri, ho arbaro, de viaj malsanigaj duonlumoj, formitaj per la spiro de la estaĵoj, kiuj agoniis en la forlasiteco de via majesto! Vi mem ŝajnas tombejo grandega, kie vi putriĝas kaj reviviĝas! Mi volas reveni al la regionoj, kie la sekreto teruras neniun, kie estas neebla la sklaveco, kie la vido ne havas obstaklojn kaj altiĝas la spirito en la libera lumo! Mi volas la varmegon de la sablejoj, la speguliĝon de la plej varmaj tagoj, la vibradon de la malfermitaj pampoj! Lasu min reiri al la tero, de kie mi venis, por retroiri tiun vojon de larmoj kaj sango, kiun mi trapasis en abomena tago, kiam post la postesigno de virino mi treniĝis tra montoj kaj dezertoj, serĉante la Venĝon, diinon senindulgan, kiu nur ridetas super la tomboj!
Forgesita estu la mizera epoko, en kiu ni vagis tra la dezerto kiel forpelita bando, kiel rabistoj. Akuzitaj pri fremda krimo, ni spitis la maljustecon kaj ni levis la flagon de la ribelo. Kiu kuraĝis defii la barbaran rankoron de mia brusto? Kiu estus povinta nin malsovaĝigi? La multoblaj padoj de la pampo restis frapitaj en tiuj tagoj per la galopo de niaj junĉevaloj, kaj okazis neniu nokto, en kiu ni ne ekbruligis en malsama loko la fuĝantan flamon de la bivako.
Poste, sub neimplikeblaj moriĉe-palmoj, ni improvizis rifuĝejon. Tie amasiĝis la ilaro, kiun Mauco kaj Tiana savis el la brulado, kaj kiun ili metis en niajn manojn antaŭ ol iri al Orocueo por spionada tasko. Sed ni ne sciis, kian sorton ili havis. Fidel kaj la mulato, Pipa kaj mi, ni alternis ĉiutage por gvati sur palmo la ĉeeston de iuj homoj ĉe la horizonto aŭ la triangulon el fumo, interkonsentitan kiel signalo.
Neniu nin serĉis nek persekutis! Ĉiuj nin forgesis!
Mi estis nenio pli ol homa restaĵo pro febroj kaj suferoj. Nokte, la malsato nin tranoktigis nin kiel vampiro, kaj ĉar jam venis la pluvoj, ni decidis la disiĝon por aziliĝi poste en Venezuelo. Mi pensis tiam, ke Don Rafo revenus al La Maporita, kaj ke kun li ni povus reiri al Bogoto. Multajn tagojn ni atendis lin en la ebenaĵoj apud Tame. Sed tuj kiam Franco deklaris, ke li daŭrigos sian nomadan vivon, ne pro timo al la ordinara juĝistaro, sed pro la danĝero, ke iu milita konsilantaro punu lin kiel dizertinton, mi rezignis pri la ideo de la vojaĝo, por nin kunigi en la ekzilo kaj alfronti egalajn malfeliĉojn, ĉar la sama misfortuno nin unuigis kaj ni ne havis alian estontecon ol la malsukceson en iu ajn lando.
Kaj ni decidis nin por Viĉada.
Aperis unu vesperon Pipa kun kvin indigenoj, kiuj rezistis alproksimiĝi tiel longe, kiel ni ne ligis la hundojn. Kaŭrantaj en la arbetaro, ili leviĝis por nin observi, pretaj fuĝi ĉe la plej malgranda eraro, pro kio la ruza interpretisto kondukis ilin per la mano ĝis nia grupo, kie ili ricevis la antaŭviditan brakumon de paco kun ĉi tiu ceremonia frazo: «Bofrato, mi amante vin multe, hundo farante nenion, koro kontenta».
Ĉiuj estis fortikaj kaj junaj, kun ĉokoladkolora haŭto kaj herkulaj dorsoj, kies membroj tremis pro timo antaŭ la fusiloj. Arkojn kaj sagujojn ili estis lasintaj en la kanuo, kiu estis nin lulonta super la nekonataj akvoj de sovaĝa rivero, al rifuĝejoj kaŝitaj kaj timindaj, kien neforturnebla fatalo nin ekzilis, sen alia krimo ol tiu de esti ribelemaj, sen alia malhonoro ol tiu de esti misfeliĉaj.
Alvenis la momento forliberigi niajn ĉevalojn, kiuj donis al ni subtenon en la malfeliĉo. Ili reakiris la virgan pampon kaj ni perdis tion, kion ili ĝoje rehavis: la regionon kie ni suferis kaj batalis vane, oferante la esperon kaj la junecon. Kiam mia ŝvitplena rufa ĉevalo sin skuis, libera de la selo, kaj galopis kun tremantaj ĉevalblekoj serĉe al la malproksima trinkoloko, mi sentis min sendefenda kaj sola, kaj mi kopiis en miaj malgajaj okuloj la horizonton, kun la aklikto de mortkondamnito, kiu fariĝas rezignema al la ofero kaj vidas super la pejzaĝoj de sia infaneco ruĝiĝi la lastan sunon.
Malsuprenirante la deklivon, kiu nin apartigis de la pirogo, mi turnis la kapon al la limo de la ebenaĵoj, perditaj en dolĉa nebularo, kie la palmoj min adiaŭis. Tiuj vastegaĵoj min vundis, kaj tamen, mi volis ilin brakumi. Ili estis decidigaj en mia ekzisto kaj ili enplantiĝis en mian eston. Mi komprenas, ke en la momento de mia agonio viŝiĝos el miaj vitrecaj pupiloj la bildoj plej fidelaj; sed en la eterna atmosfero tra kie supreniros mia spirito flugilbatante, ĉeestos la duonkoloroj de tiuj amaj krepuskoj, kiuj, per siaj peniktuŝoj de opalo kaj rozo, montris al mi jam sur la amika ĉielo la vojon, kiun sekvas la animo al la supera konstelacio.
La pirogo, kiel naĝanta ĉerko, sekvis laŭflue, en la horo kiam la vespero plilongigas la ombrojn. De la dorso de la fluo videblis la paralelaj bordoj, kun malhela kreskaĵaro kaj malamikaj plagoj. Tiu rivero, sen ondiĝoj, sen ŝaŭmoj, estis muta, funebrece muta kiel antaŭsigno, kaj donis la impreson de malhela vojo moviĝanta al la vortico de la nulo.
Dum ni pluiris silentaj, la tero ekplendis pro la malapero de la suno, kies lumeto paliĝis sur la bordoj. La plej malpezaj bruoj resonis en mia esto, tiagrade unuigita kun la medio, ke estis mia propra animo tiu, kiu ĝemis, kaj mia malĝojo tiu, kiu, simile al maldiafana lenso, mallumigis ĉiujn aĵojn. Super la krepuska panoramo plilarĝiĝis mia malkonsolo, kiel la nokto, kaj malrapide la sama ombro forviŝis la konturojn de la senmova arbaro, la linion de la kvieta akvo, la siluetojn de la remantoj…
Ni elŝipiĝis ĉe la komenco de deklivo, faciligita per ŝtupoj kiuj malsupreniris al la haveneto, en kies kvieta akvejo amasiĝis kelkaj kanuoj. Tra vojeto plena de koto, kiu perdiĝis inter la herbaĉoj de la bordo, ni eliris al placeto de faligitaj arboj, kie nin atendis la pajla kabano, tiel soleca en tiu momento, ke ni hezitis ĝin okupi, suspektante ian embuskon. Pipa diskutis kun la indigenoj, kiuj nin kondukis al tia loĝejo, kaj li tradukis al ni la ĵargonon, laŭ kiu la loĝantoj de la kabano disiĝis vidante la grandajn hundojn. La remistoj petis de mi permeson dormi inter la kanuoj.
Kaj kiam ili foriris, Fidel ordonis al Correa, ke li kuŝu kun Pipa sur la lito el branĉoj, por la okazo se li provus nin perfidi tiun nokton; li deprenis la kolringojn de la hundoj kaj, en la mallumo, li ŝanĝis la lokon de niaj hamakoj. Proponante mian flankon al la karabeno, mi liveris min al la dormo.
Pipa kutimis fari al mi asertojn pri senkondiĉa sindonemo, kaj fine li rakontis al mi la teruran serion de siaj okazintaĵoj. Lia mano sciis pafi la plumhavan sagon, sur kies pinto brulis la bulo el rezino, kiu trairis la aeron kiel kometo, kun la hurlado de la konsterniĝo kaj de la brulego.
Multajn fojojn, por liberiĝi de la malamiko, li plate kuŝis en la fundo de la lagunoj kiel kajmano, kaj aperis sekrete inter la junkaroj por renovigi la spiradon; kaj se la hundoj naĝis super lia kapo, serĉante lin, li sentripigis kaj manĝis ilin, sen ke la vobistoj povu vidi ion alian ol la plaŭdadon de kelkaj junkoj en la malproksima centro de la marĉejoj.
Apenaŭ adoleskanto, li venis al la Ebenaĵoj kiam la bieno de Sankta Emigdio estis en sia gloro, kaj tie li servis kiel kuireja helpanto dum pluraj monatoj. Li laboradis la tutan tagon kun la ebeĵanuloj, kaj nokte aldoniĝis al liaj lacigaĵoj la kolektado de la ligno kaj de la akvo, la bruligo de la fajro kaj la rostado de viando. Frumatene la skipestroj lin vekis per piedfrapoj, por ke li denove kuiru la sovaĝan kafon; kaj post kiam ili trinkis ĝin, ili foriris sen helpi lin seli la ruzan beston, nek diri al li, al kiu sablobenko ili direktiĝas. Kaj li, kondukante per kondukilo la mulon de la kaldronoj kaj de la nutraĵoj, trotis tra la mallumiĝintaj stepoj, aŭskultante la voĉojn de la rajdantoj, ĝis li orientiĝis kaj sekvis ilin.
Por kulmini ĉion, la kuiristino de la kabano postulis de li kunlabori en ŝiaj taskoj, kaj li, fulga kaj humila kiel ĉifono, rezignis pri sia situacio. Sed unufoje, ĉe la elverŝo de la kuiraĵo sur la lito el branĉoj, sur la freŝajn foliojn kiuj servis kiel tablotukoj, la laboristoj amasiĝis kun la rapideco de malsataj vulturoj, kaj li etendis, kiel ĉiuj, la malpurajn manojn al la viando por tranĉi ian pecon per sia tranĉilego. La amanto de la kuiristino, maljunulaĉo kun minaca aspekto, kiu lin ĵaluze gvatis malsaĝe kaj kiu jam estis lin batinta per la zono, ekkriis, maĉante, ĉar oni ne tuj ripetis la kaldronplenon.Ĉar la kuirhelpanto ne rapidis obei lin, li kaptis lin per orelo kaj malsekigis lian vizaĝon per varma buljono. La knabo, furiozigita, ŝiris al li la ventron per unu sola tranĉo, kaj la internaĵoj de la manĝegulo disvastiĝis fumante sur la branĉolito, inter la manĝaĵoj.
la bienmastro malliberigis la knabeton, ligante lian kolon kaj brakojn per dika ŝnuro, kaj sendis du virojn por ke ili mortigu lin tiun saman tagon, malsupre ĉe la akvejoj de la rivero Jaguarapo. Feliĉe, fiŝkaptis tie kelkaj indigenoj, kiuj dishakis la ekzekutistojn kaj donis al la kondamnito la liberecon, sed prenante lin kun ili.
Vaganta kaj nuda li vivis en la arbaroj pli ol dudek jarojn, kiel milita instruisto de la grandaj triboj, en Kapanaparo kaj en Viĉada; kaj kiel kaŭĉukisto, en Inírido kaj en Vaupés, en Orinoko kaj en Guaviaro, kun la piapokoj kaj la gvahiboj, kun la banivoj kaj la bareoj, kun la kuivoj, la kariĵonoj kaj la vitotoj. Sed sian plej grandan influon li havis super la gvahiboj, kiujn li estis perfektiginta en la arto de la geriloj. Kun ili li ĉiam atakis la vilaĝetojn de la salivoj kaj la loĝlokojn kiujn malsekigas la rivero Pauto. Li iĝis kaptito en diversaj epokoj, kiam rajo trapikis lian piedon, aŭ kiam la febroj lin konsumis; sed, kun riska sorto, li ŝajnigis sin esti vakero kaptita el la bienoj de Venezuelo, kaj li konis malsamajn karcerojn, kie li havis neriproĉeblan konduton, por baldaŭ reveni al la malmildeco de la dezertoj kaj al la utiligo de la ribelemaj regionoj.
—Mi —li diris— estos via gvida stelo en ĉi tiuj limoj, se vi metas sub mian zorgon la ekspedicion: mi konas vojetojn, valojn, vojojn, kaj en kelkaj riveretoj mi havas amikecojn. Ni serĉos la kaŭĉukistojn ĉie ajn, ĝis la fino de la mondo; sed ne permesu denove ke la mulato Correa dormu kun mi, nek ke li moku min kun tiom da malico. Tio ne estas kutima inter kristanoj kaj senkuraĝigas ĉiun senteman homon. Iun tagon mi lin gratos, kaj ni restos en paco!
Neniu denove nomis Alician, por ekzili ŝin el mia penso; sed tiu sama delikateco ribeligis en mia koro ĉiujn koncentritajn malamojn, ĉar mi komprenis, ke oni kompatas min kiel venkiton. Tiam la blasfemoj bruldifektis miajn lipojn kaj vualo el sango denove tinkturis miajn okulojn.
Ĉu ankaŭ Fidelon turmentis la persista memoro? Li ŝajnis al mi malgaja nur en siaj konfidencoj, eble por akordiĝi kun mia deprimeco. Ĉion li estis perdinta en neatendita horo, kaj tamen li igis kompreni, ke ekde tiu momento li sentis sin pli libera kaj potenca, kvazaŭ la misfortuno estus simpla sang-eltiro por lia spirito.
Kaj mi, kial mi lamentis kiel eŭnuko? Kion mi perdis en Alicia, kion mi ne trovus en aliaj inoj? Ŝi estis nura okazaĵo en mia freneza vivo kaj havis la finon, kiun ŝi devis havi. Barrera meritis mian dankon!
Plie, tiu, kiu estis mia amatino, havis siajn difektojn: ŝi estis malklera, kaprica kaj kolerema. Ŝia personeco malhavis reliefon: vidata sen la lenso de la ama pasio, aperis la komuna virino, tiu kun ĉarmoj atribuitaj de la admirantoj kiuj ŝin persekutas. Ŝiaj brovoj estis mizeraj, ŝia kolo mallonga, la harmonio de ŝia profilo iom konvencia. Ŝi ne konis la sciencon de la kiso kaj ŝiaj manoj estis nekapablaj inventi eĉ la plej malgrandan kareson. Neniam ŝi elektis parfumon, kiu ŝin distingus; ŝia juneco odoris kiel tiu de ĉiuj.
Kio estis la kialo suferi pro ŝi? Necesis forgesi, necesis ridi, necesis rekomenci. Mia destino tiel postulis, tiel tion deziris, silentaj, miaj kamaradoj. Pipa, kaŝante la intencon per la ŝajnigo, kantis unu fojon genian plorkanton, laŭ la ritmo de la marakoj, por enverŝi en min la konsolantan ironion:
Dimanĉe mi vidis ŝin en meso, lunde mi ŝin ekamis, marde mi jam proponis, merkrede mi edziĝis; ĵaŭde ŝi lasis min sola, vendrede mi pro ŝi sopiris; sabate la elreviĝo… kaj dimanĉe serĉi alian ĉar sole mi ne alkutimiĝas.
Dume, komenciĝis en mia volo reago preskaŭ dolora, en kiu kunlaboris la rankoro kaj la skeptikeco, la nepentemo kaj la celoj de venĝo. Mi mokis la amon kaj la virton, la belajn noktojn kaj la belajn tagojn. Tamen, iu bloveto el la pasinteco revenis por refreŝigi mian brulvunditan bruston, sopirantan pri iluzioj, pri mildeco kaj kvieto.
La aborigenoj de la kabano estis malkuraĝaj, ruzaj, timemaj, kaj similis unu la alian kiel la fruktoj de sama arbo. Ili alvenis nudaj, kun siaj donacoj el bananoj kaj faruno, aranĝitaj en korboj el palmofolioj, kaj ili elmetis ilin sur la novalon, en videbla loko. Du el la indiĝenoj, kiuj direktis la kanuon, portis fiŝojn kuiritajn en fumo.
Zorgaj, ke la hundoj ne bleku, ni iris renkonte al la sovaĝeta grupo, kaj post libera babilado per gerundioj kaj hispanlingvaj unusilaboj, la vizitantoj decidis okupi ekstreman parton de la loĝejo, tiun apudan al la montoj kaj al la deklivo.
Kun maldiskreta kuriozeco mi demandis al ili, kie ili lasis la virinojn, ĉar neniu venis kun ili. El Pipa rapidis klarigi al mi, ke estas malprudente fari tiajn neuzatajn enketojn, pro la risko alarmigi la ĵaluzajn indiĝenojn, al kies virinoj estis malpermesite, pro tradicia sperto, montri senpripense sian nudecon al blankaj fremduloj, ĉiam volupot-amaj kaj ekscersaj. Li aldonis, ke baldaŭ alproksimiĝos la maljunaj indiĝeninoj, por iom post iom taksi nian konduton, ĝis ili konvinkiĝos, ke ni estas viroj bonedukitaj kaj rekomendindaj.
Du tagojn poste aperis la matronoj, en paradiza kostumo, maljunegaj, abomenindaj, batante dum la marŝado la molajn mamojn, kiuj pendis de ili kiel frot-espartaĵoj. Ili portis sur la krispa hararo po unu kalabason de pika maizlikvoro, kies gluiĝemaj elfluoj gutis al ili tra la sulkoj de la vangoj, kun aspekto de acida ŝvito. Ili proponis al ni la trinkaĵon per la rando de la kalabaso, trudante sian solenan geston, kaj poste ili murmuretis malhumore vidante, ke nur Pipa povis gustumi la kaŭstikan trinkaĵaĉon.
Pli malfrue, kiam eksonis la pluvo, ili kaŭris apud la fajrejo, kiel mumiigitaj goriloj, dum la viroj mutiĝis en la rethamakoj kun la letargio de la senmovemo. Ni silentis ankaŭ en la kontraŭa flanko, vidante fali la akvon en la vastaĵo de la ombra valo, kiu premis la spiriton per siaj nebuloj kaj malhelecoj.
—Estas necese —ekparolis Franco— decidi pri ĉi tiu situacio plenumante iun celon. En la venonta semajno ni lasos ĉi tiun kaŝejon.
—Jam la indiĝeninoj venis por prepari al ni la nutraĵon —respondis Pipa—. Ni iros supren laŭ la rivero, trapasante ĝin antaŭ Kaviono, iom pli supre de la lagunoj. Tie troviĝas tera pado al Viĉada kaj por ĝin trairi oni elspezas sep tagojn. Oni devas porti surdorse la ilaron, sed neniu el ĉi tiuj bofratoj volas iri kiel portisto. Mi laboras por ilin decidgii. Sed estas urĝe aĉeti kelkajn ilojn en Orokueo. —Kaj per kia mono ni ilin akiros? —mi avertis alarmite. —Tio estas mia afero. Mi nur petas, ke vi kredu je mi kaj ke vi daŭre estu afablaj al la tribo. Ni bezonas salon, fiŝhokojn, ŝnuregojn, tabakojn, pulvon, alumetojn, ilojn kaj moskitretojn. Ĉion por vi, ĉar al mi nenio estas nepre necesa. Kaj ĉar neniu scias, kio nin atendas en tiuj malproksimaĵoj… —Ĉu estos necese vendi la selojn kaj la rajdilaron? —Kaj kiu ilin aĉetos? Kaj kiu ilin vendos sen esti kaptita? Ni jam povas ilin forĵeti. De nun ni havos neniun alian ĉevalon krom la kanuo. —Kaj en kia loko vi kaŝas la oron por viaj planoj? —En la ardeejo de Las Hermosas. Kvar funtojn da fajnaj plumoj, se ni ne havas malbonŝancon! Ĉiusejmane ni ŝanĝos fasketon por varoj. Kiam vi deziros, mi estas gvidisto, sed ĝi estas tre malproksima. —Tio ne gravas! Morgaŭ mem!
Benata estu la malfacila stepo, kiu nin kondukis al la regiono de la flugadoj kaj de la blankeco! La inundita arbaro de la ardeejo, riĉega je reĝaj ardeoj, ŝajnis kotonkampon el densaj tufoj; kaj en la turkiso de la ĉielo ondis, senĉese, defilo de koral-blankaj remiloj, super la kupoloj de la moriĉe-palmoj, kie moviĝis la plumeca amaso de birdidoj. Ĉe nia paso, supreniris en spiraloj la neĝ-blanka floto, kaj, post turniĝado kun nekutima kriado, ĝi disiĝis per unuopuloj kiuj malsupreniris al la marĉejo, duonfermante la malrapidajn flugilojn, kiel velaro el blankeca silko.
Pensoplena, apud la akvoj, restis la "granda soldat-ardeo", kun ruĝa kepo, heroa alteco kaj militema aspekto, kies larĝa beko estas longa kiel glavo; kaj ĉirkaŭ ĝi flugis la babila mondo de vadbirdoj kaj naĝbirdoj, de la lak-ruĝa korokoro, kiu humiligus la egiptan ibison, ĝis la blua kreko kun ora kresto kaj la revema rozo-kolora anaso, kiu en la roz-kolora tagiĝo de la ebenaĵo tinkturas siajn plumojn. Kaj super tiu flugilhava tumulto denove turniĝis la eŭkaristia krono el ardeoj, ĝi disfoliĝis super la marĉo, kaj mia spirito sentis sin blindumita, kiel en la tagoj de sia senkulpeco, revokante la sanktajn hostiojn, la anĝelajn ĥorojn, la senmakulajn kandelojn.
Ŝajnis neeble, ke ni povus alproksimiĝi al la loko de la nestoj kaj de la plumoj. La travidebla flako lasis nin vidi subakvigitan armeon de kaimanoj, ĉirkaŭ la palmoj, okupatan pri kolektado de birdidoj kaj ovoj, kiuj falis kiam la ardeoj, inter bruado kaj bekofrapoj, per sia pezo ili klinis la branĉegojn.
Naĝis do ĉie la sennombra bando de piranjoj, kun ruĝeca ventro kaj plumbokoloraj skvamoj, kiuj voras unu la alian kaj senviandigas en sekundo ĉiun estulon, kiu trairas la ondojn de ilia regno; pro tio homoj kaj kvarpieduloj rifuzas naĝi, kaj des pli se ili sentas sin vunditaj, ĉar la sango ekscitas tuje la voremecon de la terura fiŝo. Videblis la perfida rajo, kun gelatenaj naĝiloj kaj venena harpuno, kiu ripozas en la koto kiel ŝildo; la elektra angilo, kiu senmovigas per siaj elŝarĝoj tiun, kiu ĝin tuŝas; la perlamota kaj ora kolombfiŝo, simila al la luno-disko, kiu malsupreniras al la fundo kaj malklarigas la akvon por forkuri de la mordoj de la river-delfeno. Kaj la tuta imensa akvario etendiĝis ĝis la horizonto, kiel lago el stano kie flosas la ambiciataj plumoj.
Remante sur nekredeblaj malgrandaj flosoj, ni disiĝis tie kaj tie por kolekti la karan trezoron. La indigenoj invadis de tempo al tempo la densejojn, traserĉante en la mallumo per la stangoj pro timo al grandaj serpentoj kaj kaimanoj, ĝis ili kompletigis sian blankan faskon, kiu fojfoje kostas la vivon de multaj homoj, antaŭ ol esti portita al la malproksimaj urboj por altigi la belecon de nekonataj virinoj.
Tiun vesperon mi liveris mian animon al la malĝojo kaj romantika emocio min surprizis per neklaraj karesoj. Kial mi vivus ĉiam nur en la arto kaj en la amo? Kaj mi pensis kun dolora malkontento: se mi havus nun iun, al kiu mi povus proponi ĉi tiun ermenecan faskon el plumoj, kiuj ŝajnas blankaj spikoj! Se iu volus ventumi sin per ĉi tiu flugilo de mara kormorano, kie restas kaptita la ĉielarko! Se mi estus trovinta iun, kun kiu kontempli la puran ardearejon, printempon de birdoj kaj koloroj!
Kun humiligita ĉagreno mi rimarkis poste, ke en la vualo de mia iluzio sin kaŝis Alicia, kaj mi penis makuli per kruda realismo la penson, kie la entrudulino reaperis.
Feliĉe, post peza vojaĝo tra marĉaj ebenaĵoj kaj profundaj riveretoj, ni trovis la lokon kie estis restintaj la kanooj, kaj per stangoj ni ekiris supren laŭ la kurboplenaj riveroj, ĝis ni eniris, ĉe la nokto-komenco, en la haltejon de la kabano.
De malproksime la brizeto alportis al ni la ploron de infano, kaj, kiam ni alvenis al la dometo, elkuris kelkaj junaj indigeninoj, sen atent Pipa-n, kiu en loka lingvo sukcesis krii al ili, ke ni estas amika popolo. Sur traboj kaj kolonoj troviĝis tre multnombraj hamakojj, kaj en la fajrejo, ĉe la cindroj, gluglis la poto de la infuzaĵoj.
Malrapide, tuj kiam la fajro levis sian lumon, ekprezentiĝis al ni la novaj indiĝenoj, akompanataj de siaj virinoj, kiuj metis al ili la dekstran manon sur la maldekstran ŝultron por averti nin, ke ili estas edziniĝintaj. Unu, kiu alvenis sola, montris al ni la hamakonn de sia edzo kaj ŝi elpremis al si la laktodonan mamon, igante kompreni, ke ŝi naskis en tiu tago. Pipa, antaŭ ŝi, ekinstruis nin pri la kutimoj, kiuj regas la patrinecon en tiu tribo: ĉe la antaŭsento de la nasko, la naskontino iras en la monton kaj revenas, jam lavita, por serĉi sian viron kaj transdoni al li la infanon. La patro, tuj, kuŝiĝas en lito por gardi dieton, dum la virino preparas al li bolaĵojn kontraŭ la naŭzoj kaj la kapdoloroj.
Kvazaŭ ŝi komprenus ĉi tiujn klarigojn, la junulino faris signojn de aprobo al ĉio, kio Pipa rakontis; kaj la mallaborema edzo, kun la kapo bandaĝita per folioj, plendis el la hamako kaj petis kalabasojn da maizlikvoro por malpezigi siajn suferojn.
La indigeninoj, kiuj estis fuĝintaj, estis la junulinoj, kaj ĉiu el ni povis preni tiun, kiu plaĉus al li, kiam la ĉefo, matusalem-aĝa kaciko, rekompencus tiamaniere nian fidelecon. Sed estus naiveco pensi, ke per flataĵoj kaj ridetoj ili akceptus nian amindumadon. Estis necese gvati ilin kiel gazelojn kaj kuri en la arbaroj ĝis ilia laciĝo, ĉar la supereco de la virbesto devas trudiĝi al ili per forto, kontraŭ submetiĝo kaj mildeco.
Mi sentis min malkapabla je ĉiu iluzio.
La ĉefo de la familio montris al mi certan malvarmon, kiu tradukiĝis en malestima silento. Mi klopodis flati lin diversmaniere, pro la deziro ke li instruu min pri siaj tradicioj, pri siaj militaj kantoj, pri siaj legendoj; vanaj estis miaj ĝentilaĵoj, ĉar tiuj rudimentaj kaj nomadaj triboj ne havas diojn, nek heroojn, nek patrujon, nek pasintecon, nek estontecon.
Okazis, ke mi alportis el la ardeejo du grizajn anasojn, malgrandajn kiel kolomboj, kaŝitajn en sako. Mi trovis unu mortinta la sekvan tagon, kaj mi senplumigis ĝin apud la fajrejo por ke miaj hundoj ĝin manĝu. Sed, vidante min, la kaciko prenis siajn sagojn kaj minacis min per la klabo, eldonante kriegojn kaj lamentojn, ĝis kiam la virinoj, timigitaj, kolektis la plumojn kaj blovis ilin en la matenan aeron.
Miaj kunuloj ĉirkaŭis min kaj forprenis de mi la karabenon, por ke mi ne minacu la kuraĝan avon. Ĉi tiu ĵetis sin teren, kovrante al si la vizaĝon per la manoj, tordiĝis en epilepsisimila konvulsio, ekelsendis adiaŭajn plorsingultojn, kisis la teron kaj makulis ĝin per ŝaŭmaĵoj. Poste li restis rigida, meze de la teruro de la nuda haremo, sed Pipa ĵetis cindron en liajn orelojn, por ke la morto ne komuniku al li sian fatalan sekreton.
Tiam avertis nin nia interpretisto, ke la animoj de tiuj barbaroj loĝas en diversaj bestoj, kaj ke tiu de la kaciko similis al griza anaso. Verŝajne li mortus pro sugestio tial, ke li rigardis la senvivan birdon, kaj la tribo venĝus mian "hommortigon". Mi rapidis elpreni la alian anason kaj lasis ĝin flugadi tra la kabano; vidante ĝin, la indiĝeno restis en ekstazo antaŭ la miraklo kaj sekvis la zigzago-liniojn de la flugo super la vasteco de la apuda rivero.
La infaneca okazaĵo sufiĉis por famigi min kiel supernaturan estulon, mastron de animoj kaj destinoj. Neniu aborigeno kuraĝis rigardi min, sed mi ĉeestis en iliaj pensoj, havante nekonatajn influojn super iliaj esperoj kaj iliaj ĉagrenoj. Ĉe miajn piedojn falis du juneguloj, kaj ili proponis sin por kompletigi nian ekspedicion, sen ke iliaj virinoj malkontentiĝu. Neniam mi povis memori iliajn lokajn nomojn, kaj mi apenaŭ scias, ke tradukitaj al bona lingvo ili volis diri, preskaŭ laŭvorte, “Birdeto de la Arbaro” kaj “Monteto de la Stepo”. Mi brakumis ilin kiel signon, ke mi akceptas ilian proponon, pro kio ili deprenis de la tegmento la stangojn kaj ŝanĝis al ili la fibrojn de la forkoj, por ke ili elportu la puŝon de la kanuo kiam ili sidiĝas en la dronintaj branĉaroj de la marĉoj aŭ en la bordaj rifoj.
Siavice, la maljunaj indiĝeninoj raspis jukaon por la preparado de la maniok-faruno, kiu devis nutri nin en la dezerto. Ili ĵetis la akvecan miksaĵon en la sekigilon, larĝan cilindron el interplektitaj palmofolioj, kies malsupra ekstremo estas tordita per bastoneto por elpremi la amelan sukon de la raspitaĵo. Aliaj, nudaj ĉirkaŭ la fajro, revarmigis la varmig-plataĵon, rondan kaj platan argilaĵon, sur kies surfaco ili etendis la malpuran mason kaj ĝin glatigis per saliv-malsekigitaj fingroj ĝis la kuko malmoliĝis. Kelkaj tordis sur la femuroj la fibrojn eltiritajn de la pinto de la moriĉe-palmoj, por teksi novan rethamakon, indan je mia alteco kaj mia persono, dum la kaciko, gestadante, igis min kompreni, ke li festos per pomposa danco la vasalecon ŝuldatan al mia forteco kaj al mia aŭtoritato.
Mia spirito antaŭgustumis la acerban guston de la proksimaj aventuroj.
La indiĝenoj komisiitaj por akiri al ni la varojn estis trompitaj de la butikistoj de Orocueo. Kontraŭ la artikloj, kiujn ili portis: oleo, pendareo**, retoj, gumo kaj plumoj, ili ricevis aĉaĵarojn, kiuj valoris mil fojojn malpli. Kvankam Pipa instruis al ili zorgeme la raciajn prezojn, ili venkiĝis pro sia malklereco, kaj la aroganteco de la ekspluatantoj denove riĉiĝis per la trompo. Kelkaj pakoj da pora salo, kelkaj bluaj kaj ruĝaj naztukoj kaj kelkaj tranĉiloj estis senvalora pago por la sendaĵo, kaj la senditoj revenis feliĉaj, ke, kiel aliajn fojojn, oni ne devigis ilin balai la butikojn, porti akvon, sarki la straton, paki felojn. Malsukcesinta la espero pligrandigi la pakaĵojn, ni konsolis nin per la certeco, ke la vojaĝo estos malpli komplika. Kaj, fine, en nokto de plenluno, restis preta la granda pirogo, kiu, per mola balanciĝo, proponis konduki nin al Kavionao.
Alfluis al la danco pli ol kvindek indianoj, el ĉiu sekso kaj aĝo, ŝminkaĉitaj kaj silentaj, kaj ili iom post iom sidiĝis sur la malferma plaĝo kun la kalabasoj de bolanta maizlikvoro. Jam de posttagmezo ili kolektis mojojojoj, dikajn vermojn kun harplenaj ringoj, kiuj vivas torditaj en la putraj trunkoj. Ili senkapigis ilin per la dentoj, kiel la fumanto kiu deprenas la pinton de la cigaro, kaj ensorbis la buterecan enhavon, frotonte poste la malplenan ingon de la besto sur la hararojn por bruligi ilin. Tiuj de la junulinoj, kun fieraj mamoj, brilis kiel lakaĵo sub la nimbuso el plumoj de arao kaj super la kolringoj el palmafruktoj kaj karneoloj.
La kaciko estis ŝmirinta sian vizaĝon per biksa kolorigilo kaj mielo, kaj inspiris la polvon de jopo***, enmetante en la nazotruojn po unu kaneton. Kvazaŭ lin atakus la "delirium tremens", li balanciĝis brutaliĝinta inter la knabinoj, kaj ilin premis kaj persekutis, simila al kapro pasia sed senforta. Kelkfoje, per duonparolo, li venis gratuli min ĉar, laŭ Pipa, mi estis, kiel li, malamiko de la vakeroj kaj estis bruliginta iliajn loĝejojn, aferoj kiuj igis min inda je fajna klabo kaj nova arko.
Meze de la orgia tumulto abundis la maizlikvoro de abomena fermento, kaj la virinoj kaj la infanoj incitis per sia kriado la bakĥanalion. Poste ili ekturniĝis sur la sablo en malrapida cirklo, laŭ la ritmo de la kornoj kaj la kanoj, skuante la maldekstran piedon ĉe ĉiu tria paŝo, kiel ordonas la severeco de la loka danco. La danco ŝajnis pli ĝuste malrapida defilo de kaptitoj ĉirkaŭ grandega ringo, devigataj repaŝi la saman spuron, kun la rigardo teren, regataj de la plendo de la kan-fluto kaj la grava frapado de la vergobatoj. Jam oni aŭdis nenion pli ol la sonon de la muziko kaj la varman spiradon de la dancantoj, tristaj kiel la luno, mutaj kiel la rivero kiu ilin dorlotis sur siaj bordoj. Subite, la virinoj, kiuj restis silentaj interne de la cirklo, brakumis la taliojn de siaj amantoj kaj plektis la saman paŝon, klinitaj kaj malviglaj, ĝis kiam per subita ellaso ĉiuj brustoj ĥore kriegis suprenirantan lamenton, kiu tremigis arbarojn kaj spacojn kiel funebra sonorilfrapo: «Aj!… Ohe!…».
Kuŝante surkubute sur la sablejo, orruĝa pro la lumoj, mi rigardis la strangan feston, kontenta ke miaj kunuloj turniĝas ebriaj en la danco. Tiel ili forgesus siajn ĉagrenojn kaj ridetus al la vivo denove almenaŭ unu fojon. Sed, post iom da tempo, mi rimarkis ke ili krias kiel la tribo, kaj ke ilia lamento akuzis la saman kaŝitan pezon, kvazaŭ al ĉiuj vorus la animon unu sola doloro. Ilia plendo havis la desperon de la venkitaj rasoj, kaj ĝi estis simila al mia plorsingulto, tiu plorsingulto de miaj afliktoj, kiu kutimas resonadi en mia koro kvankam la lipoj ĝin kaŝas:Aj!… Ohe!….
Kiam mi retiriĝis al mia rethamako, en la plej kompleta forlasiteco, sekvis miajn paŝojn kelkaj indianinoj kaj ili kaŭris proksime de mi. Komence ili konversaciis duonvoĉe, sed poste unu kuraĝis levi la pinton de mia moskitreto. La aliaj, super la ŝultro de sia kunulino, min gvatis kaj ridetis. Fermante la okulojn, mi forpuŝis la aman provokon, kun profunda deziro liberiĝi el la lascivo kaj peti al la ĉasteco ĝian rifuĝejon trankvilan kaj fortigan.
Ĉe la mateniĝo revenis al la kabano la festenantoj. Kuŝante sur la planko, kiel kadavroj, ili dissolvis en la dormo la koŝmaron de la ebrio. Neniu el miaj kamaradoj estis reveninta, kaj mi ridetis rimarkante, ke mankas kelkaj junulinoj. Sed kiam mi malsupreniris al la rivero por observi la staton de la pirogo, mi vidis Pipa-n, vizaĝaltere sur la sablo, senviva kaj nuda sub la sunradio.
Prenante lin per la brakoj, mi trenis lin al la ombro, malkontenta pro lia inklino nudiĝi. Tiu viro, fiera pri siaj tatuoj kaj cikatroj, preferis la sekskovrilon ol la veston, malgraŭ miaj riproĉoj kaj minacoj. Mi lasis lin dormi la ebrion, kaj tie li restis ĝis la nokto. Tagiĝis la sekvan tagon kaj li nek vekiĝis nek moviĝis.
Tiam, deprenante la karabenon, mi kaptis la kacikon per la hararo kaj mi devigis lin stari sur la gruzo, dum Franco faris geston kvazaŭ li ellasus la hundojn. La maljunulo brakumis miajn surojn penante fari klarigon:
—Nenio! Nenio! Trinkante jage-on***, trinkante jage-on…
Mi jam konis la virtojn de tiu planto, kiun saĝulo de mia lando nomis “telepatino”. Ĝia suko igas vidi en sonĝoj tion, kio okazas en aliaj lokoj. Mi rememoris, ke Pipa parolis al mi pri ĝi, danka pro tio, ke ĝi servis por scii certe al kiuj stepoj iras la vakeroj kaj en kiuj lokoj abundas la ĉasaĵo. Li estis proponinta al Franco ĝin trinki por diveni la precizan lokon, kie troviĝas la rabinto de niaj virinoj.
La viziulo estis portita surbrake kaj apogita kontraŭ stango plantita en la tero. Lia stranga kaj senbarba vizaĝo prenis violan koloron. Kelkfoje li bavis sur sian propran ventron, kaj, sen malfermi la okulojn, li volis kapti al si la piedojn. Meze de la malsaĝa rondo de spektantoj, mi tenis al li la frunton per miaj manoj.
—Pipa, Pipa, kion vi vidas? Kion vi vidas?
Kun dolorega premo li ekplendis kaj provis sian langon kiel dolĉaĵon. La indianoj asertis, ke li parolos nur kiam li vekiĝos.
Kun malkredema kuriozeco mi denove diris:
—Kion vi vidas? Kion vi vidas? —Ri… ve… ron. Vi… rojn…, du… virojn… —Kion pli? Kion pli? —Ka… nu… on… —Ĉu nekonataj homoj? —Uuuh… Uuuuuuh… Uuuuuuh… —Pipa, ĉu vi sentas vin malbone? Kion vi volas? Kion vi volas? —Dor… mi… dor… mi… dor… mi… dor…
La vizioj de la sonĝanto estis ekstravagancaj: procesioj de kaimanoj kaj de testudoj, marĉoj plenaj de homoj, floroj kiuj eligis kriegojn. Li diris, ke la arboj de la arbaro estas paralizitaj gigantoj kaj ke nokte ili babilas kaj faras al si signojn. Ili havis dezirojn forkuri kun la nuboj, sed la tero ilin tenis per la maleoloj kaj enverŝis en ilin la porĉiaman senmovecon. Ili plendis pri la mano, kiu ilin vundis, pri la hako, kiu ilin faligis, ĉiam kondamnitaj denove ĝermi, flori, ĝemi, eternigi, sen fekundiĝi, sian imponan kmnekopmprenitan specon. Pipa komprenis iliajn kolerajn voĉojn, laŭ kiuj ili devas okupi novalojn, ebenaĵojn kaj urbojn, ĝis viŝi de sur la tero la spuron de la homo kaj skui ununuran branĉaron en fermita plektaĵo, kiel en la jarmiloj de la Genezo, kiam Dio flosis ankoraŭ super la spaco kiel nebulo el larmoj.
Ho, profeta arbaro, malamika arbaro! Kiam plenumiĝos via antaŭdiro?
Ni alvenis al la bordoj de la rivero Viĉado venkitaj de la kuloj. Dum la trairado la morto ilin instigis post ni kaj ili nin persekutis tage kaj nokte, flosante en fatala kaj plenda aŭreolo, tremantaj kiel kordo meze de vibrado. Estis al ni neeble ŝpari nian senfortan sangon, ĉar ili nin suĉis tra ĉapelo kaj vesto, enŝprucante en nin la viruson de la febro kaj de la koŝmaro.
Tiuj, kiuj antaŭe estis produktemaj stepoj, fariĝis dezerteca marĉaro; kaj kun la akvo ĝis la talio ni sekvis la vojon de la gvidistoj, kun la frunto malseka pro ŝvito kaj malsekaj la valizoj, kiujn ni portis surdorse, malsategaj, palaj, tranoktante en altaj lokoj de neakceptema arbetaro, sen fajro, sen lito, sen protekto.
Tiuj latitudoj estas senkompataj en la sekeco kaj en la vintro. Unufoje en La Maporita, kiam Alicia min ankoraŭ amis, mi iris al la dezerto por kapti por ŝi ĵusnaskitan cervidon. La somero bruligis la varmegan stepon, kaj la brutoj, en la ardo de la varmo, trotis ĉie serĉante akvon. En la kurbiĝoj de seka fluejo fosis la teron de la trinkoloko kelkaj junbovinoj, flanke de ĉevalaĉo, kiu agoniis kun la buŝo metita sur la kotejon. Bando de falkoj kaptis serpentojn, ranojn, lacertojn, kiuj vibris frenezaj pro soifo meze de kadavraĵoj de dazipoj kaj kapibaroj. La bovo, kiu estris la brutaron, donis kornofrapojn kun protekta zorgo, por devigi siajn inojn akompani lin al aliaj lokoj serĉe al iu flako, kaj ĝi blekegis pelante siajn kunulinojn meze de la fajreanta kaj herbaĉoplena sablobenko.
Tamen, junbovino ĵus naskinta, kiu eluzis al si la hufojn fosante en la seka tero, revenis serĉi sian bovidon por proponi al ĝi la fenditan mamon. Ĝi kuŝiĝis por laki la bovidon, kaj tie ĝi mortis. Mi levis la idon, kaj ĝi forpasis en miaj brakoj.
Sed poste, post la falo de kelkaj pluvoj, la teritorio inversigis sian malamikecon: ĉie, grimpintaj sur trunkoj, videblis agtioj, vulpoj kaj kunikloj, naĝantaj en la inundo; kaj kvankam la bovinoj paŝtiĝis en la marĉoj, kun la akvo super la dorsoj, ili perdis siajn mamopintojn en la dentoj de la piranjoj.
Tra tiuj veteraj rigoroj ni trairis nudpiede, kiel faris la legendaj viroj de la konkera epoko. Kiam en la oka tago oni montris al mi la arbaron de Viĉada, min kaptis intensa tremo kaj mi antaŭeniris kun la armilo ĉe la brako, esperante trovi Alicia-n kaj Barrera-n en volupta konversacio, por fali sur ilin surprize, kiel la falko sur la neston. Kaj anhelanta kaj tigrosintene mi kaŭris sur la deklivoj de la bordo.
Neniu! Neniu! La silento, la senlimeco…
Kiun ni povus demandi pri la kaŭĉukistoj? Kial plu marŝi supren laŭ la rivero sur la malafabla bordo? Estis pli bone rezigni pri ĉio, etendi nin en iu ajn loko kaj peti al la febro, ke ĝi nin finmortigu.
La flegma fantomo de la memmortigo, kiu daŭre formiĝas en mia volo, etendis al mi siajn brakojn tiun nokton; kaj mi restis en la rethamako, kun la makzelo metita sur la tubon de la karabeno. Kia restos mia vizaĝo? Ĉu ĝi ripetos la spektaklon de Millán? Kaj ĉi tiu sola penso min timigis.
Malrapide kaj malhele insistis posedaj de mia konscienco tragika demono. Antaŭ malmultaj semajnoj, mi ne estis tia. Sed baldaŭ la konceptoj pri krimo kaj tiuj pri boneco kompensiĝis en miaj ideoj, kaj mi konceptis la malsanan intencon mortigi miajn kunulojn, movita de la kompato. Kial la vana torturo, kiam la morto estis neevitebla kaj la malsato marŝus pli malrapide ol mia fusilo? Mi volis liberigi ilin rapide kaj morti poste. Kun la maldekstra mano en la poŝo, mi ekkalkulis la kartoĉojn, kiujn mi havis, elektante por mi la plej pintan. Kaj kiun mi devis mortigi unue? Franco estis proksime de mi. En la pluva nokto mi etendis la brakon kaj palpis lian febran kapon.
—Kion vi volas? —li diris—. Kial vi movis la levilon de la vinĉestron? La febro frenezigas min.
Kaj prenante mian pojnon, li ripetis: —Kompatindulo!… Via febro superas kvardek gradojn. Kovru vin per mia ponĉo ĝis vi ŝvitos. —Ĉi tiu nokto estos senfina! —Baldaŭ aperos la matenstelo. Ĉu vi scias —li aldonis— ke la mulateto povas morti? Ĉu vi ne sentis, kiel li plendas? Li deliris pri Sebastiana kaj pri la brutar-kolektoj. Li diras, ke li havas la hepaton malmolan kiel ŝtono. —Via estas la kulpo. Vi ne volis, ke li restu. Vi brulis pro deziro vidi lin morti en la forlaso. —Mi kredis, ke lia deziro pri reveno devenis de la malinklino, kiun li sentas kontraŭ Pipa. —Mi repacigos ilin por ĉiam. —Estas tiel, ke Correa timas lin pro la minaco, ke li faros al li sorĉon. Li ekmalĝojiĝis kiam li aŭdas kanti certan birdon. Rememorante la amtrinkaĵojn de Sebastiana, mi respondis dubeme: —Malklereco, superstiĉo! —Hieraŭ li elprenis la tipleon por remeti la rompitan agordo-kejlon. Sed kiam li ludis ĝin, li ekploris. —Diru al mi, ĉu ne restas pecetoj da casave en via valizo? Leviĝu, alproksimiĝu. —Por kio? Ĉio finiĝis! Kiel doloras al mi, ke vi malsatas! —Ĉu la semoj de ĉi tiu arbo estos venenaj? —Verŝajne. Sed la indianoj fiŝkaptas. Ni atendu ĝis morgaŭ. Kaj kun la okuloj plenaj de larmoj, mi balbutis, deturnante la tubon de la armilo: —Bone, bone! Ĝis morgaŭ…
La hundoj ekfrapis per la piedoj mian moskitreton, por ke ni forlasu la sablobenkon. Evidente, la rivero daŭre kreskis. Kiam ni rifuĝis sur plata roko de la promontoro, estis steloj super la montoj. La hundoj bojis de sur la deklivoj. —Pipa, voku tiujn hundidojn, kiuj hurlas kvazaŭ vidante la diablon. —Kaj mi fajfis al ili funebre. Franco klarigis al mi, ke El Pipa estas kun la indianoj. Tiam ni rimarkis brilon kvazaŭ de lanterno, kiu, tre malsupre, ŝajnis suriri la akvon. Intermite ĝi lumis kaj perdiĝis, kaj ĉe la mateniĝo ni ne plu vidis ĝin. Birdeto de la Arbaro kaj Monteto de la Stepo alvenis lacaj kun ĉi tiu sciigo: —Granda kano supreniranta riveron. Kunulo sekvanta ĝin laŭ la bordo. Kanuo rapidegas. Pipa alportis al ni novajn informojn: ĝi estis malpeza kanuo, kun tegmento el interplektitaj palmofolioj. Rimarkinte, ke en la ombro moviĝis indianoj, ĝi estingis la lanternon kaj ŝanĝis la direkton. Ni devis ĝin gvati, pafi kontraŭ ĝi.
Ĉirkaŭ la dek-unua horo de la tago, ĝi supreniris per stangoj, silente, kaŝante sin en la trankvilaj akvofleksoj, sub la densaj guamo-arboj***. Ĝi penis venki fortan kurenton, kaj, por eskapi de la turniĝakvo, ĝi tuŝis la bordon por ke viro ĝin trenu per la ekstremo de la ĉeno. Ni direktis nian celadon al la remisto, dum Franco iris renkonte al li kun la maĉeto alte levita. Tujsubite, tiu, kiu stiris la boaton, ekkriis starante:
—Leŭtenanto!, mia leŭtenanto!, mi estas Helí Mesa!
Kaj saltante al la bordo, ili sin brakumis kortuŝite.
Poste, proponante al ni la jukaaĵon faritan el manioko, kiu ŝajnis dika brano, Mesa klarigis, dum li ripetis al ni la porcion:
—Kiajn projektojn vi kaŝas, ke vi demandas min pri la kaŭĉukistoj? Tiu Barrera ŝtelis tiun popolon kaj forportas ilin al Brazilo, por vendi ilin ĉe la rivero Gvajnio. Min ankaŭ li varbis antaŭ jam du monatoj, sed mi forkuris de li ĉe la enirejo de Orinoko, post kiam mi mortigis al li skipestron. Ĉi tiuj du indigenoj, kiuj min akompanas, estas el Majpureso.
Mi rigardis miregante miajn kamaradojn, sentante kapturnon pli hororan ol tiun de la febro. Ni silentis pensoplenaj, tremante. Mesa nin observis kun maltrankvilo. Franco rompis la silenton.
—Diru al mi, ĉu kun la kaŭĉukistoj iras Griselda? —Jes, mia leŭtenanto. —Kaj junulino nomata Alicia? —mi demandis lin per konvulsia voĉo. —Ankaŭ, ankaŭ!…
Apud la fajrejo, kiu lumis sur la sablo, ni envolviĝis en la fumo por eviti la insektojn. Estis jam ĉirkaŭ la noktomezo, kiam Helí Mesa resumis sian krudan rakonton, kiun mi aŭskultis, sidante sur la tero, kun la kapo klinita inter la genuoj.
—Se vi estus vidintaj la rivereton Muko en la tago de la enŝipiĝo, vi estus pensintaj, ke tiu festo ne havas finon. Barrera abundigis brakumojn, ridetojn, gratulojn, kontenta pri la hordeto, kiu sekvos lin. La tipleoj kaj la marakoj ne ripozis, kaj, pro manko de raketoj, ni pafadis per la revolveroj. Estis kantoj, boteloj, manĝego. Poste, elprenante novajn vazaĉojn da brando, Barrera prononcis mensogan parolon, naŭzeplenan je promesoj kaj amo, kaj li petegis nin, ke ni metu niajn armilojn en unu solan grandan barĝon, por ke tiom da ĝojo ne kaŭzu ian malfeliĉon. Ni ĉiuj obeis lin sen protesto.
«Kvankam tre ebria, min sekvis la antaŭsento, ke ĉi tie ne ekzistas arbaro taŭga por organizi kaŭĉukejojn, kaj mi estis preskaŭ decidinta reveni s serĉi mian kabanon, por reunuigi min kun la indianineto, kiun mi lasis.» Sed ĉar eĉ la juna Griselda mokis miajn suspektojn, mi decidis kriegi kiel ĉiuj dum la enŝipiĝo: “Vivu la progresema sinjoro Barrera! Vivu nia entreprenisto! Vivu la ekspedicio!”.
«Mi jam rakontis al vi tion, kio okazis post kelkhora marŝado, tuj kiam ni eniris en la riveron Viĉado. Palomo kaj El Matakano estis tendumitaj kun dek kvin viroj sur sablejo, kaj kiam ni alvenis, ili trudis al ni ĉiuj traserĉon, dirante ke ni invadis venezuelajn teritoriojn. Barrera, la direktoro de la ludo, ordonis al ni: “Karaj samlandanoj, amataj filoj, ne rezistu. Lasu ke ĉi tiuj sinjoroj esploru barĝon post barĝon, por ke ili konvinkiĝu ke ni estas homoj de paco”.
«Tiuj viroj eniris sed ne eliris: ili restis ĉe la poŭpo kaj ĉe la pruo kiel gardostarantoj. Certaj pri tio, ke ni iras senarmigitaj, ili ordonis al ni resti en unu sola loko, aŭ ili pafus kontraŭ ni. Kaj ili fendis la kapojn de la kvin, kiuj moviĝis.
«Tiam ekkriis Barrera, ke li iros antaŭen, al San Fernando del Atabapo, por protesti kontraŭ la malnoblaĵo kaj postuli de la kolonelo Funes grandan mon-kompenson. Li iris en la plej bona barĝo, kun la menciitaj virinoj kaj kun la armiloj kaj la provizaĵoj. Kaj li foriris, li foriris, surda al la ploroj kaj al la riproĉoj.
«Profitante la ebrion, kiu nin venkis, Palomo nin registris kaj nin ligis duope. De tiu tago ni estis sklavoj kaj en neniu loko oni permesis al ni elŝipiĝi. Ili ĵetis al ni la manjoko-farunon en kelkajn kalabasujojn, kaj, genuante, ni ĝin manĝis duope, kiel hundoj en jungitaro, metante la vizaĝon en la vazojn, ĉar niaj manoj estis ligitaj.
«En la barĝo de la virinoj iras la infanetoj, sub plena suno, malsekigante al si la kapetojn por ne morti karbigitaj. Ili fendas la animon per siaj ploraĉoj, tiom kiom la petegoj de la patrinoj, kiuj petas branĉojn por ilin kovri. La tagon kiam ni eliris al la Orinoko, mamsuĉanta infano ploris pro malsato. Matakano, vidante ĝin plena de vundoj pro la pikoj de la kuloj, diris ke temas pri la variolo, kaj, prenante ĝin per la piedoj, li svingis ĝin en la aero kaj ĵetis ĝin al la ondoj. Tuj, kajmano kaptis ĝin per la makzelo, kaj, aperante sur la akvosurfaco, serĉis la bordon por ĝin engluti. La freneziĝinta patrino ĵetis sin en la akvon kaj havis la saman sorton kiel la infaneto. Dum la gardostarantoj aplaudis la amuzaĵon, mi sukcesis liberigi min de la ligiloj, kaj, rabante la tranĉilon de tiu, kiu estis proksime, mi enfundigis en la renojn de Matakano la bajoneton, mi lasis lin fiksita kontraŭ la rando de la barĝo, kaj, antaŭ la ĉeesto de ĉiuj, mi saltis en la riveron.
«La krokodiloj amuziĝis per la virino. Neniu pafo trafis min. Dio rekompencis mian venĝon kaj jen mi estas ĉi tie».
La manoj de Helí Mesa min konsole kurawĝs. Mi premis ilin anksie, kaj ili transdonis al mi per siaj pulsobatoj la kuntiriĝon per kiu ili enfundigis al la skipestro la maltiman ŝtalon en lian fiaĉan karnon.Tiuj manoj, kiuj sciis malsovagiĝi la ĝangalon, ankaŭ dresis la riverojn per la remilo aŭ per la stango, kaj ili estis kovritaj de ora hararo kiel la vangoj de la nevenkebla junulo.
—Ne gratulu min —li diris—: mi devis mortigi ilin ĉiujn! —Tiam por kio utilus mia vojaĝo? —mi respondis al li. —Vi pravas. Al mi oni ŝtelis neniun virinon, sed simpla sento de homeco furiozigas mian brakon. Vi bone scias, mia leŭtenanto, ke mi restos via subulo, kiel en Araŭko. Ni iru, do, serĉi la banditojn, liberigi la varbitajn homojn. Ili estos ĉe la rivero Gvainio, en la kaŭĉukejo de Jagŭanario. Forlasinte Orinokon, ili verŝajne trairis la riveron Kasikiareo, kaj kiu scias kiun mastron ili havas nun, ĉar tie onidire abundas la aĉetantoj de viroj kaj virinoj. Palomo kaj Matakano estis asociitoj de Barrera en ĉi tiu komerco.
—Kaj ĉu vi kredas, ke Alicia kaj Griselda vivas kiel sklavinoj? —Tion mi ja garantias, ke ili valoras ion, kaj ke ĉiu riĉulo donos por unu el ili ĝis dek centfuntojn da gumo. Je tio taksis ilin la gardostarantoj.
Mi retiriĝis tra la sablejo al mia rethamako, malhela pro ĉagreno kaj kontento. Kia feliĉo, ke la forkurintaj virinoj konas la sklavigon! Kia venĝa estis la vipobato, kiu ilin vundis! Ili marŝus tra la malpuraj ĝangaloj, malordigitaj, maldikegaj, portante sur la kapo la kaldronojn plenajn de gumo, aŭ la faskon de verda ligno, aŭ la vazojn por fumizi. La venena lango de la kontrolisto pikvundus ilin per maldecaĵoj kaj donus al ili neniun spiron eĉ por ĝemi. Nokte ili dormus en la malluma kabano kun la laboristoj, en fiodora senordeco, defendante sin kontraŭ pinĉoj kaj palpadon, sen scii kiuj ilin perfortas kaj posedas, dum la gardisto vokas laŭnombre, kvazaŭ indikante la vicon al la volupta viraro: unu!… du!… tri!…
Subite, pro la antaŭsento de tiaj vizioj, la koro ekkreskis en mia brusto ĝis faligi min en sufokan senforton. Ĉu Alicia portus en siaj martirigitaj internaĵoj mian filon? Kia turmento pli nehumana ol mia turmento povus esti inventita kontraŭ iu ajn viro? Kaj mi falis en siblantan kolapson kaj mia kapo sangis sub miaj ungoj.
Nesente, mi reagis perverse. Barrera verŝajne estus rezervinta ŝin por sia lito kaj por sia negoco, ĉar tiu tiel mizera homo estis kapabla havi kromvirinon kaj vivi per ŝi. Kiajn malĉastajn malvirtojn, kiajn voluptajn rafinitecojn li estus instruinta al ŝi! Kaj se li estis vendinta ŝin, bone, tre bone! Dek centfuntoj da kaŭĉuko ŝin repagis! Ŝi mem liverus sin kontraŭ unu sola funto!
Eble ŝi ne estis laboristino en la kaŭĉukejoj, sed reĝino en la tabulita domo de iu entreprenisto, portante multekostajn silkojn kaj fajnajn puntojn, humiligante siajn sklavinojn kiel Kleopatra, ridante pri la malriĉeco, en kiu mi ŝin tenis sen povi havigi al ŝi alian ĝuon ol tiun de ŝia korpo. El sia lulseĝo de vimenoj, en la koridoro de bonodora ombro, kun la hararo malligita kaj la korsaĵo larĝa, ŝi vidus defili la portantojn kun la pakoj da kaŭĉuko al la ŝipetoj, ŝvitantajn kaj ĉifonvestitajn, dum ŝi, senokupe kaj riĉe, meze de la ventumiloj el irako-palmoj, estingus siajn okulojn en la sufoka varmo, laŭ la sono de fonografo kun trankviligaj voĉoj, kontenta pri tio, ke ŝi estas bela, ke ŝi estas dezirata, ke ŝi estas malpura.
Sed mi estis la morto kaj mi estis survoje!…
En la indiĝena vilaĝeto Ukuneo, iu kaciko donacis al ni kukojn el kasavo kaj diskutis kun Pipa pri la vojo, kiun ni devis sekvi: trairi la stepon, kiu iras de Viĉado ĝis la rivereto Vuao, malsupreniri al la valoj de Guaviare, supreniri laŭ Inirido ĝis Papunaguao, trairi arbaran istmon serĉe al la muĝanta Isano, kaj peti al ĝiaj kurentoj, ke ili nin ĵetu al Gvainio, de nigraj ondoj.
Ĉi tiu itinero, kiu implicas marŝadon de monatoj, montriĝas pli mallonga ol la vojo de la kaŭĉukistoj tra Orinoko kaj Kasikiaro. Ni riparis la boaton per peramán-rezino***, kaj ni eknavigis super la inunditaj stepetoj, genuante en la kanuo en martiriga maloportuno, kun hundoj kaj nutraĵoj, elĉerpante laŭvice, per konko, la malkonvenan akvon de la pluvoj.
La mulato Correa daŭre havis febrojn, kurbiĝinta en la pirogo sub la lana ebenaĵa mantelo, kiu en aliaj tagoj utilis al li por defendi sin kontraŭ la persekutantaj virbovoj. Kiam mi aŭdis lin diri, ke li klinas la kapon sur la bruston por aŭskulti persistan kurkulion, kiu iom post iom boras lian koron, mi lin brakumis kun kompato:
—Kuraĝon, kuraĝon! Vi ne ŝajnas la homo, kiun mi konis! —Blankulo, tio estas la vero. Tiu, kiu mi estis, restis en la ebenaĵoj.
Li plendis al mi, ke Pipa volas fari al li sorĉon, ĉar li rifuzis prunti al li la tipleon. Mi vokis la ruzulon kaj mi lin skuis.
—Se vi denove timigos ĉi tiun kompatindan knabon per tiom da mensogoj, mi ligos vin nuda sur formikejon. —Ne kredu min de tiel malbona karaktero. Estas vero, ke mi faris sorĉon al la forkurintoj, sed ĉi tiu kunulo imagis al si, ke la malbeno estas por li. Konvinkiĝu pri tio, kion vi aŭdas —li elprenis el sia sako faskon da pajlo, ligitan per drato ĉe la mezo, kvazaŭ ĝi estus senutila balaileto, kaj li ĝin malvolvis klarigante—: ĉiun nokton mi ĝin tordis, pensante pri Barrera, por ke li sentu la sufokadon en la talio kaj iom post iom rompiĝu ĝis dividiĝo. Ha, se mi povus enfundigi al li la ungojn! Estu do sciate, ke li saviĝas pro la timoj de ĉi tiu malklera mulateto —kaj tion dirante, li ĵetis malproksimen la sorĉaĵon. Kelkfoje ni portis surstange la kanuon laŭ la bordoj de la torentoj, aŭ ni ĝin ŝarĝis sur la ŝultroj, kvazaŭ ĝi estus la malplena kesto de iu nekonata mortinto, kiun ni iris serĉi en malproksimaj landoj.
—Ĉi tiu pirogo ŝajnas ĉerko —diris Fidel. Kaj la profeta mulato respondis: —Bone ĝi povas esti por ni mem.
Kvankam nekonataj riveroj oferis al ni abundan fiŝkaptadon, la manko de salo malpliigis nian forton, kaj al la kuloj aldoniĝis la vampiroj. Ĉiun nokton ili pezigis la moskitretojn, grincante, kaj estis nepre necese kovri la hundojn. Ĉirkaŭ la fajrejo la tigro muĝis, kaj estis momentoj, kiam la pafoj de niaj fusiloj alarmis la ĝangalojn, ĉiam senfinajn kaj atakemajn.
Iun vesperon, preskaŭ ĉe la krepusko, sur la bordoj de la rivero Guaviareo mi rimarkis homan spuron. Iu estis preminta sur la argilo la konturon de piedo, forta kaj malgranda, sen ke ĝia signo reaperu en iu ajn loko.Pipa, kiu ĉasis fiŝojn per la sagoj, venis al mia voko, kaj baldaŭ ĉiuj miaj kamaradoj faris rondon ĉirkaŭ la signo, penante esplori la direkton, kiun ĝi estus sekvinta. Sed Helí Mesa interrompis la meditadon per ĉi tiu sciigo:
—Jen la spuro de la indianineto Mapiripana!
Kaj tiun nokton, dum li turnis testudon sur la rostilo, li finis siajn diskutojn kun Pipa:
—Ne daŭrigu argumenti al mi, ke estis Pojro*** tiu, kiu iris hieraŭ nokte tra ĉi tiuj bordoj. Pojro havas kurbajn piedojn, kaj ĉar li portas sur la kapo brulantan fajrujon, kiu ne estingiĝas eĉ kiam li submergiĝas en la kvietajn akvofluaĵojn, oni vidas ĉie la fadenon de indika cindro. Ni desegnu sur ĉi tiu sablejo papilion, per la meza fingro, kiel oferon favoran al la morto kaj al la genioj de la arbaro, ĉar mi rakontos la historion de la indianineto Mapiripana.
Escepte de la viroj el Maipuroj, ni ĉiuj obeis.
—La indianineto Mapiripana estas la pastrino de la silentoj, la gardistino de fontoj kaj lagunoj. Ŝi vivas en la kerno de la arbaroj, elpremante la nubetojn, direktante la filtraĵojn, serĉante perlojn de akvo en la veluro de la deklivoj, por formi novajn fontojn, kiuj donu sian klaran trezoron al la grandaj riveroj. Dank’ al ŝi, havas alfluantojn Orinoko kaj Amazono.
«La indianoj de ĉi tiuj regionoj timas ŝin, kaj ŝi toleras al ili la ĉasadon, kondiĉe ke ili ne faru bruon. Tiuj, kiuj kontraŭas ŝin, ĉasas nenion; kaj sufiĉas rigardi la malsekan argilon por kompreni, ke ŝi pasis timigante la bestojn kaj markante la spuron de unu sola piedo, kun la kalkano antaŭen, kvazaŭ ŝi marŝus malantaŭen. Ŝi ĉiam portas en la manoj parazitan planton kaj estis la unua, kiu uzis la ventumilojn el palmofolioj. Nokte oni aŭdas ŝian kriadon en la densejoj, kaj dum la plenlunoj ŝi iras laŭlonge de la bordoj, navigante sur konko de testudo, tirata de riveraj delfenoj, kiuj movas la naĝilojn dum ŝi kantas.
«En aliaj tempoj venis al ĉi tiuj latitudoj misiisto, kiu ebriiĝis per sukofruktoj de palmoj kaj dormis sur la sablejo kun neplenaĝaj indianinoj. Ĉar li estis sendito de la ĉielo por venki la superstiĉon, li atendis, ke la indianineto malsupreniru iun nokton el la kvietaj akvofleksoj de Ĉupaveo, por kapti ŝin per la ŝnuro de sia monaĥa vesto kaj bruligi ŝin viva, kiel la sorĉistinojn. En kurbiĝo de ĉi tiuj sablejoj, eble sur tiu sablo, kie vi nun sidas, li vidis ŝin ŝteli la ovojn de la rivera testudo, kaj li rimarkis ĉe la brilo de la plena luno, ke ŝi havas veston el araneaĵoj kaj aspekton de juna vidvineto. Kun volupta emo li eksekvis ŝin, sed ŝi elglitis al li en la mallumo; li vokis ŝin urĝe, kaj la trompa eĥo respondis. Tiel ŝi lin gvidis profunden en la solejojn, ĝis trovi kavernon, kie ŝi tenis lin kaptita dum multaj jaroj.
«Por puni al li la pekon de la voluptamo, ŝi suĉadis liajn lipojn ĝis lin tute elĉerpi, kaj la malfeliĉulo, perdante sian sangon, fermis la okulojn por ne vidi al ŝi la vizaĝon, harplenan kiel tiu de orangutano. Ŝi, post malmultaj monatoj, gravediĝis kaj naskis du abomenindajn ĝemelojn: vampiron kaj strigon. Malespera la misiisto, ĉar li naskigis tiajn estulojn, forkuris el la kaverno, sed liaj propraj filoj lin persekutis, kaj nokte, kiam li kaŝiĝis, la vampiro elsuĉis lian sangon, kaj la lumfuĝa strigo lin malkovris, bruligante siajn palpebrumantajn okulojn, kiel lampetojn el verda vitro.
«Ĉe la mateniĝo li daŭrigis la marŝadon, donante al la malforta stomako iun porcion da fruktoj kaj palmo-koroj. Kaj de tiu, kiu hodiaŭ estas konata per la nomo de Laguno Mapiripana, li iris surtere, alvenis al Guaviareo, ĉi tie supre, kaj, senorienta, li supreniris laŭ ĝi en kanuo, kiun li trovis fiksita en boatejo; sed estis al li neeble venki la akvofalegon de Mapiripano, kie la indianineto estis furioziginta la akvon, ĵetante en la kurenton grandegajn ŝtonojn. Li poste malsupreniris al la baseno de Orinoko kaj estis haltigita de la torentoj de Maipureso, diabla verko de lia malamikino, kiu faris ankaŭ la falojn de Isano, de Inirido kaj de Vaŭpeso. Vidante perdita ĉian esperon pri savo, li revenis al la kaverno, gvidata de la lumetoj de la strigo, kaj alveninte li vidis, ke la indianineto ridetas al li sur sia lulilo el florantaj grimpoplantoj. Li genuiĝis por peti ŝin, ke ŝi defendu lin kontraŭ lia idaro, kaj li falis senkonscia aŭdante ĉi tiun krudan admonon: “Kiu povas liberigi la homon de siaj propraj rimorsoj?”.
«De tiam li dediĉis sin al la preĝado kaj al la pentofaro kaj mortis maljuniĝinta kaj mizeraspekta. Antaŭ la agonio, en sia mizera lito el folioj kaj likenoj, la indianineto trovis lin kuŝanta surdorse, movanta la manojn en la deliro, kvazaŭ por kapti en la aero sian propran animon; kaj ĉe la fino, restis reflugante en la kaverno papilio kun bluaj flugiloj, senlima kaj luma kiel ĉefanĝelo, kiu estas la fina vizio de tiuj, kiuj mortas pro febroj en ĉi tiuj regionoj».
Neniam mi konis timon egalan al tiu de la tago, kiam mi surprizis la halucinon en mia cerbo. Dum pli ol unu semajno mi vivis fiera pri la heleco de mia komprenebleco, pri la subtileco de miaj sentoj, pri la fajneco de miaj ideoj; mi sentis min tiel mastro de la vivo kaj de la destino, mi trovis tiel facilajn solvojn al iliaj problemoj, ke mi kredis min antaŭdestinita al la eksterordinaraĵo. La nocio pri la mistero ekestis en mia esto. Mi ĝuis dresi la fantazion kaj mi restis maldorma tutajn noktojn, volante scii, kio estas la sonĝo kaj ĉu ĝi troviĝas en la atmosfero aŭ en la retinoj.
Unuafoje mia mensa dekliniĝo fariĝis evidenta ĉe la malhela Inirido, kiam mi aŭdis la sablojn petegi min: «Ne paŝu tiel forte, ĉar vi nin vundas. Kompatu nin kaj ĵetu nin al la ventoj, ĉar ni estas lacaj esti senmovaj».
Mi ilin agitis per febra brakumado, ĝis kaŭzi polvoventon, kaj Franco devis min teni per la vesto, por ke mi ne ĵetu min en la akvon, aŭdante la voĉojn de la kurentoj: «Kaj por ni, ĉu ne ekzistas kompato? Prenu nin en viaj manoj, por forgesi ĉi tiun movadon, ĉar la senpia sablo nin ne haltigas kaj ni havas hororon al la maro».
Tuj kiam mi tuŝis la ondojn, la malsaĝeco forfuĝis, kaj mi komencis suferi la torturon, ke mia propra esto kaŭzas al mi suspekton.
Kelkfoje, por distri la maltrankvilon, mi tenis la remilon ĝis tute elĉerpiĝi, penante esplori en la rigardoj de miaj amikoj la staton de mia sano. Ofte mi surprizis ilin farante al si palpebruman signojn de senkonsolo, sed ili min instigis tiel: «Ne laciĝu tro multe: oni devas scii, kio estas la febroj».
Tamen, mi komprenis, ke temas pri io pli grava kaj mi faris potencajn klopodojn de memsugesto por konvinki min pri mia normaleco. Mi riĉigis miajn parolojn per agrablaj temoj, mi revivigis en la memoro malnovajn versojn, kontenta pri la vigleco de mia racio, kaj mi enfundiĝis poste en letargiajn lacegojn, kiuj finiĝis tiamaniere: «Franco, diru al mi, pro Dio, ĉu vi aŭdis de mi ian sensencaĵon».
Iom post iom miaj nervoj restariĝis. Iun matenon mi vekiĝis gaja kaj ekfajfis aman kanton. Pli malfrue mi kuŝiĝis sur la radikoj de mahagono, kaj, kun la vizaĝo al la branĉaroj, mi mokis la malsanon, kulpigante la neŭrastenion pri miaj pasintaj timoj. Sed subite mi eksentis, ke mi mortas pro katalepsio. En la sveno de la agonio mi konvinkiĝis, ke mi ne sonĝas. Estis la fatalo, la neripareblaĵo! Mi volis plendi, mi volis moviĝi, mi volis kriegi, sed la rigideco min tenis kaptita kaj nur miaj haroj malordiĝis, kun la urĝo de la flagoj dum la ŝippereo. La glacio penetris min tra la ungoj de la piedoj, kaj supreniris iom post iom, kiel la akvo kiu invadas sukerbulon; miaj nervoj fariĝis kristalaj, mia koro resonis en sia vitra kesto kaj la globo de mia pupilo fulmetis dum ĝi malmoliĝis.
Terurita, stuporigita, mi komprenis, ke miaj kriegoj ne frapas la aeron; ili estis mensaj eĥoj, kiuj estingiĝis en mia cerbo, sen eliri, kvazaŭ mi nur pripensus. Dume, daŭris la grandega lukto de mia volo kontraŭ la senmova korpo. Apud mi, ombro tenis falĉilon kaj eksvingis ĝin en la vento, super mia kapo. Senkuraĝa mi atendis la frapon, sed la morto restis nedecidema, ĝis kiam, levante iom la tenilon, ĝi faligis ĝin peze sur mian kranion. La krania volbo, simila al malpeza vitro, ektintis kiam ĝi fendiĝis kaj ĝiaj fragmentoj resonis interne, kiel moneroj en la ŝparmonujo.
Tiam la mahagono skuis siajn branĉojn kaj mi aŭdis en ĝiaj murmuroj ĉi tiujn malbenojn: «Haku lin, haku lin per via fero, por ke li spertu, kio estas la hako en la viva karno. Haku lin kvankam li estas sendefenda, ĉar li ankaŭ detruis la arbojn kaj estas juste, ke li konu nian martiron!».
Sincere kvazaŭ la arbaro komprenus miajn pensojn, mi direktis al ĝi ĉi tiun meditadon: «Mortigu min, se vi volas, ĉar mi ankoraŭ estas viva!». Kaj putra flako respondis al mi: «Kaj miaj vaporoj? Ĉu ili eble estas senokupaj?».
Indiferentaj paŝoj antaŭeniris sur la foliaro. Franco alproksimiĝis ridetante kaj per la pinto de sia montrofingro li tuŝis mian ekstazan pupilon. «Mi estas viva, mi estas viva! —mi kriegis al li interne de mi—. Metu la orelon sur mian bruston kaj vi aŭdos la pulsobatojn».
Fremda al miaj mutaj petegoj, li vokis miajn kunulojn por diri al ili, sen eĉ unu larmo: «Fosu la tombon, ĉar li estas mortinta. Estis la plej bona afero, kiu povis okazi al li». Kaj mi sentis kun despera angoro la frapojn de la pioĉo en la sablejo.
Tiam, per superhoma klopodo, mi pensis dum la morto: «Malbenita estu mia malfeliĉa stelo, ĉar nek dum la vivo nek dum la morto oni rimarkis, ke mi havis koron!».
Mi movis la okulojn. Mi reviviĝis. Franco min skuis: —Ne dormu denove sur la maldekstra flanko, ĉar vi eligas terurajn kriegojn.
Sed mi ne estis dormanta! Mi ne estis dormanta!
La viroj el Maipureso, kiuj venis el Viĉado kun Helí Mesa, ŝajnis mutaj. Diveni ilian aĝon estis tasko tiel necerta kiel kalkuli la jarojn al la mrivertestudoj. Nek la malsato, nek la laceco, nek la malfacilaĵoj ŝanĝis la pasivan mienon de ilia senmoveco. Similaj al la fiŝkaptaj anasoj, kiuj elmontras sur la strando sian grizan paron, akordaj en la flugo kaj en la ripozo, ĉiam kune, solaj kaj tristaj, tiel kunvivis tiuj indianoj, komprenante sin per duonvoĉoj kaj apartiĝante de ni dum la haltoj, por sidiĝi en ĝemela grupo kaj sorbi la taseton da maizfaruna rinkaĵo, post kiam ili ekbruligis la fajrojn, kolektis la fiŝkaptajn pikstangojn, kaj preparis hokojn kaj fiŝfadenojn.
Neniam mi vidis ilin miksiĝi kun la guahiboj de Makukuanao nek festi al Pipa liajn anekdotojn kaj karesaĉojn. Ili nek petis nek donis ion ajn. La blonda Mesa estis ilia peranto kaj kun li ili tenis lakonajn dialogojn, postulante la liveron de la kanuo —kiu estis ilia sola havo—, ĉar ili sopiris reiri al sia rivero.
—Vi devas akompani nin ĝis Isano. —Ni ne povas. —Sciu do, ke ni ne liveros la kanuon. —Ni ne povas.
Kiam ni eniris en la riveron Inirido, la pli maljuna el ili insistis al mi, per tono miksita el petego kaj minaco:
—Lasu nin reveni al la Orinoko. Ne supreniru ĉi tiujn akvojn, ĉar ili estas malbenitaj. Supre, kaŭĉukejoj kaj garnizonoj. Peza laboro, malbonaj homoj, ili mortigas la indianojn.
Ĉi tio konfirmis al mi malnovajn informojn, kiujn Pipa donis al ni por ke ni rezignu alproksimiĝi al la kabanoj de Gŭarakuo.
Posttagmeze mi igis Franco-n ilin pridemandi pli vaste, kaj, kvankam ili estis malvolontaj al la demandaro, ili diris, ke en la istmo de Papunagŭao vivis kosmopolita tribo, formita de forkurintoj el nekonataj kaŭĉukejoj, eĉ el la riveroj Putumajo kaj Ajajuo, Apoporiso kaj Makavao, Vaupeso kaj Papurio, el Ti-Paranao (rivero de la sango), el Tui-Paranao (rivero de la ŝaŭmo), kaj ili havis koridorojn meze de la ĝangalo, por kiam armitaj patroloj persekutos ilin; ke, de antaŭ jaroj, iuj guajanoj malgravaj starigis laborejon apud la rivero Isano, por iom post iom subpremi la forkurintojn, kaj ĝin administris korsikano nomata Kajeno; ke ni devas ŝanĝi la direkton, ĉar se ni renkontos la forkurintojn, ili traktos nin kiel malamikojn; kaj se ni renkontos la kabanojn, ili devigos nin labori dum la resto de nia vivo.
Senkoloriĝis en la akvoj la lasta lumbrilo. Malheliĝis. Kontraŭaj zorgoj min batalis dum la maldormo. Tiu sciigo, vera aŭ falsa, malĝojigis min. En la montoj densiĝis la mallumo. Kiaj okazintaĵoj plenumiĝos per mia ĉeesto preter tiuj ombroj?
Ĉirkaŭ la noktomezo, mi aŭdis bojadon kaj malpacajn vortojn. Antaŭ la kanuo distingiĝis la diskutanta rondo.
—Mortigu ilin! Mortigu ilin! —diris Mesa. Franco min vokis krie. Mi alvenis rapide, kun la revolvero enmane.
—Ĉi tiuj banditoj estis forirontaj kun la kanuo. Voli forĵeti nin en ĉi tiujn arbarojn, por morti pro malsato! Ili diras, ke Pipa ilin konsilis! —Kiu min kalumnias? Tio ne estas ebla! Ĉu mi estus kapabla doni malbonajn konsilojn? La viroj el Maipureso respondis al li timeme: —Vi petegis nin enŝipigi vian liton kaj du karabenojn. —Lamentinda konfuzo! Mi proponis al ili, ke ili forkuru, nur por koni iliajn intencojn. Ili diris ke ne. Fine rezultas ke jes. Ho, kial mi ne denoncis ilin iumaniere! Kial mi ne povas enfundigi al ili la ungojn!
Haltigante la diskuton, mi decidis skurĝi Pipa-n kaj mi komisiis tiun taskon al liaj kunkulpuloj. Li tordiĝis pli ol la vipoj mem, li petegis indulgon inter ploraĉoj kaj eĉ alvenis invoki la nomon de Alicia. Pro tio, kiam ekŝprucis lia unua sango, mi minacis ĵeti lin al la piranjoj. Tiam li ŝajnigis sveni, antaŭ la angora miro de la indianoj el Maipuresanoj kaj la guahiboj, kiujn mi avertis emfaze, ke de nun mi pafos kontraŭ ĉiu ajn, kiu leviĝos el la rethamaco sen doni la laŭregularan avizon.
La sekvajn semajnojn ni malŝparis dresante bruantajn torentojn. Sed kiam ni kredis superitaj ĉiujn torentojn, la eĥo de la monto alportis al ni la bruon de alia turbula rapidfluo, kiu batis malproksime sian sovaĝan ŝaŭmon kiel flageton super la rokaro. Kun zumanta rapideco la akvo kurbiĝis, provokante venteton, kiu skuis la hararojn de la bambuoj kaj ŝancelis la senpezan ĉielarkon, kun balanciĝo de movebla arko meze de la nebulo de la bolantaj akvoj.
Laŭlonge de ambaŭ bordoj starigis siajn fragmentojn la bazalto rompita de la rivero —furioza torento en malvasta gorĝo—, kaj dekstre, kiel brako, kiun la monteto etendis al la vorticoj, superflosis la vico de grandegaj rokoj kun sia serio de fulgantaj kaskadoj. Estis necese perforte trairi maldekstre, ĉar la krutaĵoj ne permesis elporti la kanuon surŝultre. Kutimiĝinte venki en ĉi tiuj manovroj, ni trenis ĝin per ŝnuro laŭ la kornico de kruta deklivo, sed atinginte la triangulon de la rifoj, ĝi rezistis per flankaj kaj antaŭaj skuegoj en la surdiganta turniĝo, pro manko de balasto kaj stiristo. Helí Mesa, kiu direktis la titanecan laboron, pretigis la revolveron ordonante al la viroj el Maipureso, ke ili malsupreniru tra plata roko kaj per unu salto atingu la boaton por stangi ĝin ĉe la poŭpo kaj la pruo. La kuraĝaj loĝantoj obeis, kaj interne de la glita ligno, kiu zigzagis sur la ŝaŭmoj, ili luktis por puŝi ĝin al la kurento; sed subite, kiam la ligŝnuroj rompiĝis, la kanuo retiriĝis sur la muĝanta ondo, kaj antaŭ ol ni povis eligi krion, la tragika funelo ilin englutis ĉiujn.
La ĉapeloj de la du dronintoj restis turniĝantaj en la kirlo, sub la ĉielarko, kiu malfermis siajn petalojn kiel la papilio de la indianino Mapiripana.
La freneza vizio de la ŝippereo min skuis per ekblovo de beleco. La spektaklo estis superba. La morto estis elektinta novan formon kontraŭ siaj viktimoj, kaj estis dandeble, ke ĝi nin formanĝus sen verŝi sangon, sen doni al la kadavroj nauzan kolorojn. Bela estas la morto de tiuj homoj, kies ekzisto estingiĝis subite, kiel brulaĵo inter la ŝaŭmoj, tra kiuj ilia spirito supreniris, igante ilin boli de ĝojo!
Dum ni kuris tra la rokaro por ĵeti la savŝnuron, en la impeto de malfrua helpo, mi pensis, ke ia ajn manovro, kiun ni entreprenus, malnobligus la imponan katastrofon; kaj, kun la okuloj fiksitaj sur la rifoj, mi sentis la malican timon, ke la dronintoj reaperos, ŝvelintaj, por miksi sin en la dancado de la ĉapeloj. Sed jam la ŝaŭma bolado estis forviŝinta per definitivaj ondoj la lastajn spurojn de la malfeliĉo.
Senpacienca pro la insistado de miaj kunuloj, kiuj rondiris de ŝtono al ŝtono, mi kriegis: —Franco, vi estas malsaĝa! Kiel vi intencas savi tiujn, kiuj pereis subite? Kian profiton vi donus al ili, se ili reviviĝus? Lasu ilin tie, kaj ni envidu ilian morton!
Franco, kiu kolektis de la bordo rompitajn tabulojn de la boato, armis sin per unu el ili por bati min. —Ĉu viaj amikoj tute ne gravas al vi? Ĉu tiel vi nin rekompencas? Neniam mi kredis vin tiel nehoma, tiel abomeninda!
Mi, en la eksplodo de lia kolero, restis konsternita. Mi havis malklarajn nociojn pri la devo kaj serĉis per la rigardo mian karabenon. Super la eĥo de la torentoj min vundis la vortoj de la agresado, kiujn Franco daŭre eligis krie, dum li gestadis antaŭ mia vizaĝo. Neniam mi konis koleregon tiel elokventan kaj tumultan. Li parolis pri sia vivo oferita pro mia kaprico, li parolis pri mia maldankemo, pri mia obstina karaktero, pri mia rankoro. Li eĉ ne estis lojala al li, kiam mi intencis kaŝi al li mian kondiĉon en La Maporita: diri al li, ke mi estas riĉa viro, kiam la malriĉeco min malkovris kiel malriĉulon; diri al li, ke mi estas edziĝinta, kiam Alicia malkaŝis per siaj sintenoj la nedecidon de la kromvirino. Kaj ĵaluzi ŝin kiel virgulon post kiam mi ŝin malnobligis kaj koruptis! Kaj kriegi ĉar alia forprenis ŝin, kiam mi, ŝin forkaptante, iniciatis ŝin en la perfido! Kaj daŭre serĉi ŝin tra la dezerto, kiam en la urboj vivis enuigitaj pro sia virto solicitaj virinoj de dresita karaktero kaj bela aspekto! Kaj treni ilin en la aventuron de mortiga vojaĝo, por ĝoji, ke ili pereas tragike! Ĉio pro tio, ke mi estas malkvilibra, tiel impulsa kiel teatra!
Ĉi tiu lasta frazo falis sur min kiel martelbato. Mi, malkvilibra? Kial? Kial? Mi hastis redoni la baton, kaj mia atako estis sukcesa. —Stultulo! Kie estas mia malkvilibro? Tion, kion mi faras por Alicia, vi jam faris por Griselda! Ĉu vi kredas, ke mi tion ne sciis? Pro ŝi vi mortigis vian kapitanon! Kaj por ofendi lin kun pli granda ardo, mi aldonis, parodiante faman koncepton: —La malbono ne kuŝas en havi kromvirinon, sed en edziĝi kun ŝi!
Dum mi vundis lin per sarkasmaj ridegoj, li apogis sin sur la vertikala roko. Estis momento, kiam mi kredis, ke li falos. Mia voĉo penetris lin kiel lanco. Tiam mi aŭdis konfidojn terurajn:
—Mi ne mortigis mian kapitanon. Ponardis lin Griselda mem. Jen la blonda Mesa, kiu iris por doni al mi la sciigon. Estas vere, ke en la malluma salono mi pafis, ne sciante kiel. La virino forprenis de mi la revolveron kaj ekbruligis lumon, avertante min per heroa frazo: «Ĉi tiu estingis la kandelon por veni al mi perforte, kaj jen vi lin havas». Li estis rulanta sin en sia propra sango!
«Griselda, kiom ajn kulpa ŝi estus, sin elaĉetis per sia kuraĝo. Mi forprenis de ŝi la ponardon kaj sin donis kiel kaptiton, deklarante min aŭtoro de ĉio. Sed la kapitano evitis la skandalon. Li akuzis neniun!
«Diru ĉi tiuj, kiuj min aŭdas, kiel la juĝisto de Orocueo min ekspluatis. Li volis esplori nian kunvivadon, sed hezitis antaŭ la ideo, ke ni eble estas geedzoj. Pro tio Griselda, kiu estas sprita virino, ne perdis okazon prediki nian geedziĝon. Sur tiu mensogo baziĝis nia kunvivado. Mi ĵuras, ke mi diris la veron!».
Tiom da surprizo kaŭzis al mi tiuj faktoj, ke mi sentis kapturnon de konfuzo kaj necerteco. Fidel daŭre nudigis sian koron kaj malkaŝis intimajn dramojn, hejmajn dolorojn, enuojn de kunvivado kun la murdistino, projektojn de sopirita disiĝo. Ĉiutage li kultivis la deziron, ke la virino forlasu lin, ŝparante al li tiel la honton forpuŝi ŝin sen pravigebla motivo. Sed ŝi, bedaŭrinde, ne estis malfidela al li, kaj tiel donis sin por konsideri lin kaj zorgi pri li, ke ŝi ligis lin nedetrueble per amema kompato, superan al la plej grava dekliniĝo. Por ŝi li estis organizinta, per multaj ŝvitoj, la setlejon de La Maporita. Li volis lasi al ŝi modestan vivrimedon, dum la tempo por la dizerto preskribiĝos, por poste reveni al Antiokio. Sed kiam li konsciiĝis, ke Barrera sopiras ŝin, li ekbrulis je ĵaluzo. Eble sen mia malutila ekzemplo, li estus rezigninta lasi ŝin libera; sed mi infektis lin per mia malicega furiozo kaj nun li sekvis miajn paŝojn al la katastrofo.
Kaj jam estis neeble mediti. Li ne povis turni sin reen! Nek viva nek mortinta li akceptus la dizertintinon, sed ankaŭ li ne celis kaŭzi al ŝi damaĝon! Vere, li ne sciis kion fari!
Mi ne konservas alian memoron pri lia parolo: kvankam mi aŭdis lin, mi ne atentis. La vualo de la pasinteco malfermiĝis antaŭ miaj okuloj. Forgesitaj detaloj klariĝis kaj mi konsciiĝis pri neatentigitaj cirkonstancoj. Kompreneble la juna Griselda volis elmigri! Pro io ŝi levis siajn kriegojn de konsterno la tagon, kiam mi prenis mian tranĉilon kontraŭ Millán por malhelpi lin forrabi la varon de don Rafaelo! La fulmo de la brila armilo prezentis al ŝi la teruran scenon, kiam sur la sango de la deloganto ekbrulis la kandelon, montrante lin: «Li volis veni al mi perforte, kaj jen vi lin havas». Mi memoris samtempe ŝiajn diraĵojn kontraŭ la virojn kaj eĉ la refrenon per kiu ŝi moderigis miajn kuraĝaĵojn: «Se vi ne intencas porti min, ne estu malinda! Kion vi pensas? Kun vi mi estis ludema virino, sed kun aliaj... mi faris min estiminda!». Kaj, tremante, ŝi malŝarĝis sian pugnon sur mian bruston kvazaŭ por enfundigi en min la venĝan feron.
Kaj el tiu sovaĝe ridetanta virino Alicia faris sian konsilistinon, sian konfidulinon. En ŝia densigita kaj nesperta animo evoluis nova karaktero, sub la danĝera influo de la amikino. Pensante eble, ke mi forpuŝos ŝin iam ajn, ŝi metis sian esperon en la protekton de la mastrino, kiun ŝi imitis eĉ en ŝiaj difektoj, ne akceptante miajn riproĉojn, por komprenigi al mi, ke ŝi ne estas sola kaj ke mi povas forlasigi ŝin kiam ajn mi volas.
Iun fojon la juna Griselda, dum mi forestis, donis al ŝi lecionojn pri celpafado. Mi surprizis ilin per la fumanta revolvero, kaj ili restis indiferentaj, kvazaŭ ili estus kun la kudrado. —Kio estas ĉi tio, Alicia? Ĉu ĝis tia grado vi perdis la timidecon? Sen respondi al mi, ŝi levis la ŝultrojn, sed ŝia kunulino deklaris ridetante: —Estas ke ni virinoj devas scii pri ĉio! Jam ne ekzistas garantio eĉ kun la edzoj.
Helí Mesa venis por interrompi mian meditadon per ĉi tiu petego: —Amikeco kiel la via rezistas koliziojn! Ĉi tiu kverelo ne havas gravecon. La manoj de la leŭtenanto ne malpuriĝis. Vi povas premi ilin.
Dum mi premis tiujn de Fidel, mi ordonis al la blondulo: —Donu ankaŭ al mi la viajn, kiuj pro justeco malpuriĝis!
Pipa kaj la guahiboj forkuris tiun nokton.
Ŝablono:***indianino (Helí Mesa)
—Miaj amikoj, mi mankus al mia konscienco kaj al mia lojaleco, se mi ne deklarus en ĉi tiu momento, kiel hieraŭ nokte, ke vi estas liberaj sekvi vian propran stelon, sen ke mia sorto haltigu vian paŝon. Pli ol pri mia vivo, pensu pri la via. Lasu min sola, ke mia destino disvolvos sian vojstrekon. Ankoraŭ estas tempo reveni kien ajn vi volas. Tiu, kiu sekvas mian vojon, iras kun la morto.
«Se vi insistas akompani min, ke ĝi estu kurante tra la mondo proprakoste. Ni estos solidaraj pro la amikeco kaj la komuna profito; sed ĉiu aparte alfrontos sian destinon. Alimaniere mi ne akceptos vian akompanon.
«Vi diras, ke de la buŝo de ĉi tiu kurento en Gŭaviareo oni pasigas nur duonon de tago por malsupreniri al la vilaĝo de San Fernando. Se vi ne timas, ke ke la kolonelo Funes povu aresti vin kiel suspektindulojn, reiru laŭ la bordoj de ĉi tiuj torentoj, faru al vi floson el flava kalateo kaj lasu ĝin gliti al la Atabapo. Via provizejo estas en la montoj: lakto de seje-palmo, tigoj de asaio.
«Miaflanke, mi nur petas de vi, ke vi helpu min atingi la aliflankan bordon. La viroj el Maipureso asertis, ke la Papunagŭao malfermas sian delton malmultajn kilometrojn for de ĉi tiu akvofalo kaj ke tie loĝas la indianoj puinavoj. Kun ili mi volas kuraĝi ĝis la rivero Gnajnio. Kaj vi jam scias kion mi celas, kvankam ili ŝajnas aferoj de frenezulo».
Tiel mi admonis miajn kunulojn la matenon, kiam ni vekiĝis ĉe la rivero Inirido, forlasitaj sur kelkaj rokoj. La blonda Mesa respondis nome de ĉiuj: —Ni kvar formos unu solan homon. Ni ne naskiĝis por esti relikvoj. Al la farita faro, kuraĝa staro!
Kaj li iris antaŭ mi laŭ la kruta bordo, serĉante la plej bonan punkton por kuraĝi al la transiro, sen porti alian ekipaĵon ol la reethamakojn kaj la armilojn.
Klare, de tiu tago mi havis la antaŭsenton pri la fatalo. Ĉiuj malfeliĉoj okazintaj anoncis sin al mi en tiu momento. Tamen, mi antaŭeniris nevenkebla laŭ la bordo supren, rigardante foje, kun profunda zorgo, la aliflankan bordon, certa ke miaj plamdoj neniam denove paŝos sur la teron, kiun ili invadis. Kiam miaj okuloj renkontis tiujn de Fidel, ni ridetis silente.
—Pli bone, ke Pipa forkuris —eklamis Correa—. Tiu bandito diabla kaj neeltenebla estis danĝera. Kiel li ĝenis per la ripetado, ke ni eliru al la Gvajnio tra la trenvojo de la rivereto Neŭkeno! Ĉiuj tiuj montoj timigis lin! Sed pli multe la kolonelo Funes.
—Vi pravas —mi respondis al li—. Li ĉiam timis, ke en iu ajn torento eliros por ataki nin la forkurinta indianaro, kiu kaŝas sin en ĉi tiu dezerto, kie ĝiaj defendoj estas akvofaloj kaj densejoj.
—Kaj ĉiam li insistis per la ĝenado, ke li vidas fumojn sur la rokoj. Kaj li ne akceptis, ke estis vaporoj de aliaj kaskadoj.
—Sed estas nekontesteble, ke homoj iris tra ĉi tie —rimarkis Mesa—. Rigardu la rubaĵojn de la kvietakvo: fiŝostoj, fajrejoj, ŝeloj.
—Io eĉ pli stranga —aldis Franco—. Ladkatoloj de salmo, malplenaj boteloj. Ne temas nur pri indianoj. Ĉi tiuj estas ĵus alvenintaj kaŭĉukistoj.
Aŭdante tiajn vortojn mi pensis pri Barrera, sed la blonda Mesa asertis, kvazaŭ li divenus miajn meditojn: —Mi havas plenan certon, ke nia gento estas en Gvajnio. Cetere, la spuroj estas malmultaj. Ne tretis la sablejon eĉ dudek personoj, kaj ĉiuj spuroj estas de grandaj piedoj. Ĉi tiuj estis venezuelanoj. Estas konvene ĵeti nin al la alia bordo por serĉi pli da signoj. En la malhela linio de tiuj montoj vidiĝas maldensejo. Eble la estuaro de la rivero Papunaguo. Kaj tiun posttagmezon, kuŝante surbruste sur floso kaj naĝmovante per la brakoj en la ŝaŭmo pro manko de remiloj, ni transiris al la aliflanka bordo, super la kvieta ondo, kiun la suno sangmakulis.
Mia krueleco kontraŭ la gvatisto estis besteca. Mi estus mortiginta lin ĉe la plej malgranda provo de rezisto. Kiam li malsupreniris per tremantaj piedoj la ŝtupojn de la oblikva fosto, kiu servis kiel ŝtuparo al la hurdo, mi lin puŝis por ke li falu; kaj rigardante lin vizaĝaltere, sendanĝeran, stuporigitan, mi lin kaptis per la haroj por vidi lian vizaĝon. Li estis altstatura maljunulo, kiu rigardis min per timemaj okuloj kaj levis la brakojn super la kapon por malhelpi, ke mi lin frapu per la maĉeto. Liaj lipoj tremis per petegaj balbutoj:
—Pro Dio! Ne mortigu min, ne mortigu min!
Aŭdante tian petegon, kaj rimarkante la similecon, kiun la honorinda maljuneco donas al la viroj, mi memoris mian maljunan patron, kaj, kun angora animo, mi ĉirkaŭprenis la kaptiton por levi lin de la tero, kie li kuŝis. En mia propra ĉapelo mi oferis al li akvon.
—Pardonu min —mi diris al li—, mi ne rimarkis vian maljunaĝon.
Dume, miaj kunuloj, kiuj ĉirkaŭis la kabanon por certigi mian atakon, prirabas la hurdon, antaŭ ol mi povis ilin deteni. Neniu alia persono troviĝis en ĝi. Ili malsupreniris kun la karabeno de la kaptito.
—Al kiu apartenas ĉi tiu Maŭzero***? —kriis al li Franco. —Al mi, sinjoro —diris la aludito per agitita voĉo. —Kaj kion vi faras ĉi tie armita per Maŭzero? —Ili lasis min malsana antaŭ tagoj… —Vi estas gardostaranto de la torentoj! Kaj se vi tion neas, ni vin pafekzekutos!
La viro, turnita al Franco, volis genufali: —Pro Dio, ne mortigu min! Kompaton al mi! —Kie estas —mi demandis— la personoj, kiuj vin lasis? —Ili foriris antaŭhieraŭ al la alta Inirido. —Kiujn kadavrojn vi pendigis super la plej altaj rokoj de la rivero? —Kadavrojn? —Jes, sinjoro; jes, sinjoro! Ni trovis ilin ĉi-matene ĉar la vulturoj ilin malkovris. Ili pendas de kelkaj palmoj, nudaj, ligitaj per dratoj tra la makzeloj.
—Estas ke la kolonelo Funes vivas en milito kontraŭ Kajeno. Antaŭ unu semajno la gvatistoj vidis supreniri boaton. Kaj ĉar Kajeno havas mesaĝistojn, la avizo atingis lin la sekvan tagon. Li alportis el Isano dudek kvin virojn kaj atakis la navigantojn.
—Tiu boato —respondis la blonda Mesa— estis tiu de la spuroj sur la sablejoj. Tiuj estis la fumoj, kiujn observis Pipa.
—Diru al ni, kiaj homoj estis tiuj. —Iuj sekvantoj de la kolonelo, kiuj venis el San Fernando por ŝteli kaŭĉukon kaj ĉasi indianojn. Ĉiuj mortis. Kaj estas kutimo pendigi ilin por puninstruo al la ceteraj.
—Kaj kie troviĝas Kajeno? —Li faras tion, kion la aliaj venis fari.
La maljunulo aldonis post paŭzo: —Kaj via trupo, kie ĝi estas? Tra kie vi venis sen esti viditaj? —Unu parto esploras la montojn; alia jam supreniras la Papunagŭa-on. Kajeno murdis nian antaŭgardistaron dum ni trairis la torentojn.
—Sinjoro, diru al viaj homoj, ke se vi trovas forlasitajn kabanojn, ne uzu la maniokan farunon, kiun vi tie trovos. Tiu manjoko estas venena.
—Ĉu ankaŭ la korbojn, kiuj estas ĉi tie? —Ankaŭ. La manjokon, kiu taŭgas, ni tenas kaŝita. —Alportu ĝin, kaj manĝu vi en nia ĉeesto.
Kiam la maljunulo moviĝis por obei min, mi rigardis liajn krurojn plenajn je ulceroj. Li rimarkis miajn rigardojn kaj per humila akĉento petegis: —Malfermu vi mem la korbon. Vere, mi kaŭzas naŭzon.
Kaj ricevinte la krudan farunon, kiun la mulato ofertis al li en kalabasujo, li ekmanĝis ĝin, ne kaŝante siajn larmojn.
Por reanimigi lin, mi diris servopreta: —Ne afliktiĝu, se la vivo estas malmola. Lasu nin gustumi viajn provizaĵojn. Vi estas iulo! Ni jam estos bonaj amikoj.
Tiun nokton la fulmoj bruligis la ombron kaj la arbaro krakis per funebraj bruoj. Ĝis kiam la pluva vento estingis la fajron, mi aŭskultis la konversacion de miaj kamaradoj kun la kruplulo; sed peza dormo venkis min kaj mi perdis la fadenon de la konferenco. La maljunulo nomiĝis Clemente Silva kaj diris, ke li estas el Pasto. Dek ses jarojn li vagadis tra la montoj, laborante kiel kaŭĉukisto, kaj li havis eĉ ne unu cendon.
En momento, kiam mi vekiĝis, li klarigis per la eksplicita tono de tiu, kiu atestas favoron: —Mi vidis viajn antaŭgardistojn. Tri naĝantoj trairis la riveron. Timante ke Kajeno revenos, mi silentis. Kaj hodiaŭ, kiam mi estis decidinta preni la vojeton…
—Ej —mi interrompis, leviĝante en la retehamako—. Kiom da personoj vi vidis? Kaj kiam?
—Mi havas certon pri tio, kion mi diras: tri naĝantoj, antaŭ du tagoj. Estis la sepa matene. Plia marko: ili portis siajn vestojn ligitaj sur la kapo. Estis miraklo, ke El Cayeno ilin ne kaptis. Okazas tiom da aferoj en ĉi tiu infero…
—Bonan nokton. Mi scias, kiuj ili estas. Ni ne konversaciu plu. Tion mi diris por eviti eblajn maldiskretecojn de miaj kamaradoj. Sed mi jam ne povis dormi, pensante pri Pipa kaj la indianoj. Antaŭ la dangeroj, kiuj nin ĉirkaŭis, mi sentis min nervoza, deprimita; tamen mi formis la decidon fini tiun vivon de surprizoj, pereante iamaniere, kun miaj rankoroj kaj kapricoj, prefere ol cedi en miaj celoj. Kial don Clemente Silva ne pafis min, se kun tiu espero mi lin atakis? Kial prokrastiĝis Kajeno kun la katenoj kaj la suferoj? Ho, se li min pendigus de arbo, kie la suno putrigus mian karnon kaj la vento min skuus kiel pendolon!
—Kie estas don Clemente Silva? —mi demandis al la blonda Mesa kiam tagiĝis. —Lavante al si la vizaĝon en la fosejeto. —Kaj kial vi lasis lin sola? Se li forkurus… —Ne ekzistas ia timo: Franco iras kun li. Dum la tuta matenruĝo li plendis pri la kruro. —Kaj kion vi opinias pri tiu kompatinda maljunulo? —Li estas nia samlandano kaj li tion ne scias. Mi kredas, ke oni devas konfesi al li ĉion kaj peti de li helpon.
Kiam mi malsupreniris al la fonto, mi moliĝis vidante, ke Fidel lavis la ulcerojn de la afliktito. Ĉi tiu, sentante miajn paŝojn, hontis pri sia mizero kaj etendis la pantalonon ĝis la maleolo. Per konfuzita voĉo li respondis al mia matena saluto.
—De kio devenas tiuj cikatroj? —Ho, sinjoro, ŝajnas nekredeble. Ili estas pikoj de sangosuĉuloj. Pro tio, ke ni vivas en la marĉoj tratranĉante la gumon, tiu malbenita plago nin turmentas, kaj dum la kaŭĉukisto sangigas la arbojn, la sangosuĉuloj sangigas lin. La ĝangalo defendas sin kontraŭ siaj ekzekutistoj, kaj fine la homo rezultas venkita.
—Juĝante laŭ vi, la duelo estas ĝismorta. —Tio sen kalkuli la kulojn kaj la formikojn. Estas la dudek kvar, estas la tamboĉo***, venenaj kiel skorpioj. Io eĉ pli malbona: la wangalo tordiĝas la homon, disvolvante en li la plej nehomajn instinktojn: la krueleco invadas la animojn kiel implikita dornarbedo, kaj la avideco brulas kiel febro. La sopiro al riĉaĵoj vigligas la korpon jam malkuraĝan, kaj la odoro de la kaŭĉuko produktas la frenezon de la milionoj. La taglaboristo suferas kaj laboras kun deziro esti entreprenisto, kiu povos eliri iun tagon al la ĉefurboj por malŝpari la gumon, kiun li portas, por ĝui blankajn virinojn kaj ebriiĝi dum tutaj monatoj, subtenate de la certeco, ke en la montoj estas mil sklavoj, kiuj donas siajn vivojn por provizi al li tiujn plezurojn, kiel li mem faris por sia mastro antaŭe. Nur ke la realo iras pli malrapide ol la ambicio, kaj la beribero estas malbona amiko. En la forlasiĝo de bordoj kaj vojetoj, multaj pereas pro febro, brakumitaj al la arbo, kiu fluigas lakton, almetante al la ŝelo siajn avidajn buŝojn por kvietigi, pro manko de akvo, la soifon de la febro per likva kaŭĉuko; kaj tie ili putriĝas kiel la folioj, ronĝataj de ratoj kaj formikoj, kiuj estas la solaj "milionoj", kiuj atingis ilin ĉe la morto.
«La destino de aliaj estas malpli malstabila: pro sia krueleco ili supreniras al submastroj, kaj atendas ĉiun nokton, kun notkajero enmane, ke la laboristoj liveru la eltiritan gumon por registri ties prezon en la konto. Ili neniam restas kontentaj pri la laboro, kaj la skurĝo mezuras ilian malkontenton. Al tiu, kiu alportis dek litrojn, ili kreditas nur la duonon, kaj per la resto ili mem riĉigas sian kontrabandon, kiun ili vendas sekrete al la entreprenisto de alia regiono, aŭ kiun ili enfosas por interŝanĝi ĝin kontraŭ likvoroj kaj varoj kun la unua vojaĝanta komercisto, kiu vizitas la kaŭĉukejojn. Siaflanke, kelkaj taglaboristoj faras la samon. La ĝangalo ilin armas por ilin detrui, kaj ili ŝtelas kaj murdas unu la alian, profitante de la sekretemo kaj la senpuneco, ĉar ne ekzistas novaĵo, ke la arboj parolas pri la tragedioj, kiujn ili kaŭzas».
—Kaj vi, kial vi eltenas tiom da malfeliĉoj? —mi respondis indignite. —Ho, sinjoro, la malfeliĉo tute neniigas nin. —Kaj kial vi ne revenas al via lando? Kion ni povas fari por vin liberigi? —Dankon, sinjoro. —Nuntempe, estas nepre necese kuraci viajn ulcerojn. Permesu, ke mi preparu por vi kuracilojn.
Kaj kvankam la maljunulo, mirigita, rezistis, mi suprentiris lian pantalonon ĝis la genuo, kaj mi genuiĝis por lin ekzameni. —Fidel, ĉu vi estas blinda? En ĉi tiuj ulceroj estas vermoj! —Vermoj! Vermoj! —Jes, oni devas serĉi otobaon*** por mortigi ilin. La maljunulo komentis plendante: —Ĉu estos eble? Kia humiligo! Vermoj, vermoj! Okazis, ke iun tagon mi ekdormis kaj la viandmuŝoj min surprizis!
Kiam ni konduki***}}s lin al la kabano, li ripetadis: —Vermoplena, vermoplena kaj estante viva!
—Sciu vi —mi diris al li tiun posttagmezon— ke mi estas pro mia karaktero la amiko de la malfortuloj kaj de la malgajuloj. Eĉ se mi scius, ke vi perfidos nin morgaŭ mem, via hodiaŭa malkapablo estus respektata. Mi ne scias, ĉu miaj vortoj havas kredon ĉe vi, sed pensu, ke ni povus vin mortigi, nur pro tio, ke vi estas kunkulpulo de bandito kiej Kajeno. Vi petegas min, ke mi diru kien ni volas konduki vin kiel kaptiton kaj ĉu mi permesas al vi lavi viajn ĉifonojn por morti kun pura vestaĵo; nu, ni nek mortigos vin, nek malliberigos vin. Male, mi petas vin, ke vi zorgu pri nia sorto, ĉar ni estas viaj samlandanoj kaj ni venas solaj. La maljunulo stariĝis por konvinkiĝi, ke li ne sonĝas. Liaj malkredemaj okuloj nin mezuris persiste, kaj etendante la brakojn al ni, li ekkriis: —Vi estas kolombianoj! Vi estas kolombianoj! —Kiel vi aŭdas, kaj amikoj viaj.
Patrece li nin premis kontraŭ sia brusto, skuata de la emocio. Poste li volis fari al ni diversajn demandojn pri la patrujo, pri nia vojaĝo, pri niaj nomoj. Sed mi lin interrompis tiamaniere: —Antaŭ ĉio, ĵuru ke ni povos fidi vian lojalecon. —Mi ĵuras per Dio kaj per Lia justeco!
—Tre bone. Sed kion vi pensas fari kun ni? Ĉu vi kredas, ke Kajeno nin mortigos? Ĉu estos necese mortigi lin? Kaj mi aldonis por helpi lin en lia konfuzo: —Aŭ pli bone: ĉu Kajeno povas reveni ĉi tien?
—Mi ne kredas tion. Li iris al Granda Alvovojo por ŝteli kaŭĉukon kaj ĉasi indianojn. Li tute ne havas intereson reveni baldaŭ al siaj kabanoj de Gvarakuo, kie estas la sinjorino, kiu venis por kvitanci kun li. —Kiu estas tiu siniorino, pri kiu vi parolas? —Ŝi estas la turkino Zoraida Ajram, kiu vojaĝas tra ĉi tiuj riveroj negocante aĵetojn kun la kaŭĉukistoj kaj havas en Manaos faman vendejon.
—Aŭskultu. Estas necese, ke vi konduku nin al Gvarakuo, por paroli kun sinjorino Zoraida Ajram, antaŭ ol revenos Kajeno. —Mi tre bone konas ŝin kaj estis ŝia servisto. Ŝi alportis min al Negra Rivero el Putumajo. Tie oni traktis min tiel malbone, ke mi ĵetis min al ŝiaj piedoj petegante, ke ŝi min aĉetu. Mia ŝuldo valoris du mil sunojn (soles); ŝi pagis ĝin per varoj, kondukis min al Manaŭso kaj al Ikitoso, sen agnoski al mi iun ajn taglaboron, kaj poste ŝi vendis min pro ses contos de reisĤ*** al sia samlandano Miguel Pezil, por la kaŭĉukejoj de Naranjalo kaj Yagvanario.
—Ho, kion vi diras? Ĉu vi konas la kaŭĉukejon de Jagvanario? Franco, la blonda Mesa kaj la Mulato ekkriis: —Jagvanario…! Jagvanario! Tien ni iras! —Jes, sinjoroj! Kaj, laŭ tio, kion diris la sinjorino, antaŭ unu monato alvenis al tiu loko dudek kolombianoj kaj pluraj virinoj por rikolti kaŭĉukon. —Dudek! Nur dudek! Se ili estis sepdek du!
Okazis peza silento de nedecidemo. Ni rigardis unu la alian, malvarmaj kaj palaj. Kaj ni ripetis senkonscie: —Jagvanario! Jagvanario!
—Kiel mi jam diris al vi —aldonis don Clemente Silva, post kiam ni rakontis al li nian odiseon—, mi ne povas doni aliajn informojn. —Mi konas Barrera-n nur de aŭdo, sed mi scias, ke li havas negocojn kun Pezil kaj kun Kajeno, kaj ke ili provas likvidi la kompanion ĉar la sinjorino postulas la pagon de mono kaj rifuzas doni pluajn prokrastojn. Mi komprenas, ke Barrera devigis sin elirigi el Kolombio personaron de ducent viroj; sed li aperis kun malgranda nombro, ĉar li pagis al siaj kreditoroj malnovajn ŝuldojn per kaŭĉukistoj, kiujn li kunportas. Cetere, ni kolombianoj ne havas prezon en ĉi tiuj regionoj: ili diras, ke ni estas ribeluloj kaj fuĝintoj. Mi komprenas perfekte la deziron interparoli kun la sinjorino, sed estas necese havi paciencon. Mia vico kiel gardostaranto finiĝas nur la venontan sabaton.
—Kaj se via anstataŭanto nin surprizus, kion li dirus?
—Ne zorgu. Li malsupreniros laŭ la Papunagvao, kaj ni revenos laŭ la nova vojeto, lasante por li fajron brulantan por ke li vidu, ke mi estis ĉi tie. De ĉi tiu platformo oni regas la riveron kaj oni rimarkas la navigantojn. Mi ne komprenas, kiel vi kaptis min.
—Ni venis perditaj laŭ ĉi tiu bordo. Kaj ĉar la hundoj trovis homajn spurojn… Sed tiu detalo malmulte gravas. Do, ĉu estos necese atendi?
—Kaj aperi en la barakoj je la horo, kiam la Vakiro estos forestanta, inspektante la kaŭĉikistojn en la laborejoj. Tiu submastro estas tre malbonhumora. Kiam mi indikos al vi la pajlsetlejojn, vi prezentos vin, solaj, por plendi ke vi portis, por vendi, freŝan maniokan farunon kaj ke kelkaj ĝendarmoj ĝin forrabis de vi. Tie oni jam scias, ke tiuj ĝendarmoj estis de Funes kaj ke Kajeno ilin ponardis. Aldonu, ke en la torentoj inundiĝis via kanuo, kaj vi devis veni laŭlonge de la bordoj kaj la montoj, ĝis kiam mi vin trovis. Avertu lin, ke ĉar vi venis por peti helpon, mi kondukis vin al la vojeto de Gvarakuo, kaj ke vi alvenas, obeante miajn instrukciojn, por implori garantiojn. Tiu parolado plaĉos, ĉar ĝi pligrandigas la prestiĝon de la entrepreno kaj malkonfirmas ties kalumniintojn.
—Fidu je tio, ke la romano havos pli da sukceso ol la historio. —Mi alvenos poste por substreki la cirkonstancon, ke vi iris solaj kaj ne malkonfidis.
—Kaj se ili devigas nin labori? —rimarkis Correa.
—Mulato —mi diris ordone—: ne havu timon. Ni venis por riski la vivon!
—Pri tio, mi ne scius, kion konsili al vi. Kajeno estas singardema kaj kruela kiel ĉasisto. Estas vere, ke vi ŝuldas al li nenion kaj ke vi nur pasas voje al Brazilo. Sed se al li venas la kaprico diri, ke vi fuĝis el aliaj kabanoj...
—Klarigu, don Clemente. Ni scias malmulte pri ĉi tiuj kutimoj.
—Ĉiu entreprenisto de kaŭĉukejoj havas pajlsetlejojn, kiuj servas kiel loĝejoj kaj stokejoj. Vi baldaŭ konos tiujn de Gvarakuo. Tiuj deponejoj aŭ barakoj neniam estas solaj, ĉar en ili oni gardas la kaŭĉukon kune kun la varoj kaj la provizaĵoj, kaj tie loĝas la submastroj kaj iliaj kromvirinoj.
«La laboristaro estas kunmetita, plejparte, el indianoj kaj engaĝitoj, kiuj, laŭ la leĝoj de la regiono, ne povas ŝanĝi posedanton antaŭ du jaroj. Ĉiu individuo havas konton, en kiu oni ŝarĝas la aĉaĵetojn, kiujn oni antaŭenigas al li, la ilojn, la nutraĵojn, kaj oni kreditas al li la kaŭĉukon je ridinda prezo, kiun la mastro difinas. Neniam iu ajn kaŭĉukisto scias kiom kostas tio, kion li ricevas, nek kiom oni kreditas al li pro tio, kion li liveras, ĉar la celo de la entreprenisto estas ĉiam gardi la manieron esti kreditoro. Ĉi tiu nova speco de sklaveco venkas la vivon de la homoj kaj estas transdonebla al iliaj heredantoj.
«Siaflanke, la submastroj inventas diversajn formojn de elrabado: ili ŝtelas la kaŭĉukon de la laboristoj, forrabas iliajn filinojn kaj edzinojn, sendas ilin labori al riveretoj tre malriĉaj je gumo, kie ili ne povas eltiri la postulatan kaŭĉukon, kaj tio donas motivon por insultoj kaj vipbatoj, kiam ne por kugloj de vinĉestro. Kaj per tio, ke oni diras, ke iu fuĝis aŭ ke li mortis pro febro, la rakonto estas aranĝita.
«Sed ne estas juste forgesi la perfidon kaj la trompon. Ne ĉiuj taglaboristoj estas blankaj kolomboj: kelkaj petas engaĝiĝon nur por ŝteli tion, kion ili ricevas, aŭ por eliri al la ĝangalo por mortigi ian malamikon aŭ por tenti siajn kunulojn por vendi ilin en aliaj barakoj.
«Ĉi tio donis okazon al rigora konvencio, per kiu la entreprenistoj sin devigas kapti ĉiun individuon, kiu ne pravigas sian devenon aŭ kiu prezentas la pasporton sen la atesto, ke li pagis tion, kion li ŝuldis, kaj estis liberigita de sia mastro. Siavice, la garnizonoj de ĉiu rivero zorgas, ke tia postulo estu plenumita nepre.
«Sed ĉi tiu rimedo estas neelĉerpebla fonto de misuzoj kaj forraboj. Kio se la mastro rifuzas eldoni la paspermesilon? Kio se la kaptisto senigas je ĝi tiun, kiu ĝin prezentas? Restas al mi ankoraŭ averti vin, ke tre ofta estas la lasta okazo. La kaptito pasas al la povo de tiu, kiu lin kaptis, kaj ĉi tiu lin enŝlosas en siajn kaŭĉukejojn por labori kiel fuĝinta kaptito, dum oni esploras "tion, kio konvenas". Kaj pasas jaroj kaj jaroj, kaj la sklaveco neniam finiĝas. Jen kio okazas al mi kun Kajeno!
«Kaj mi laboris dek ses jarojn! Dek ses jarojn da mizero! Sed mi posedas trezoron, kiu valoras mondon, kiun oni ne povas ŝteli de mi, kiun mi portos al mia lando se mi fariĝos libera: malgrandan kesteton plenan je ostoj!»
{{***ÇÇ
«Por ke mi povu rakonti al vi mian historion —li diris al ni tiun posttagmezon—, mi devus perdi la pudoron de miaj malfeliĉoj. En la fundo de ĉiu animo ekzistas iu intima epizodo, kiu konstituas ties honton. La mia estas familia makulo: mia filino Maria Gertrudis "perdis sian reziston"!». Estis tia doloro en la vortoj de don Clemente, ke ni ŝajnigis ne kompreni. Franco tondis siajn ungojn per la tranĉilo, Helí Mesa skrapis la grundon per ligneto, mi faris kronojn per la fumo de mia cigaro. Nur la mulato ŝajnis englutita en la pikanta rakonto.
—Jes, miaj amikoj —daŭrigis la maljunulo—. La mizerulo, kiu trompis ŝin per promeso de geedziĝo, delogis ŝin en mia foresto. Mia eta Luciano forlasis la lernejon kaj iris serĉi min al la najbara vilaĝo, kie mi plenumis modestan laboron, por rakonti al mi, ke la fianĉoj parolis nokte ĉe la korto kaj ke lia patrino lin riproĉis, kiam li donis al ŝi sciigon pri tio. Aŭdante lian rakonton, mi perdis la trankvilecon, mi riproĉis lin kiel kalumnianton, mi ekzaltis la virton de Maria Gertrudis kaj mi malpermesis al li daŭre kontraŭstari per ĵaluzoj kaj malamo la geedziĝon de la gejunuloj, kiuj jam estis interŝanĝintaj ringojn. Despera, la knabeto ekploris kaj deklaris al mi, ke li estas decidinta perdi la teron prefere ol ke la malhonoro de la familio lin ruĝigos antaŭ siaj kunlernantoj de la bazlernejo.
«Rajdante azeninon, mi sendis lin al mia edzino kun taglaboristo, kiu portis leterojn por ŝi kaj por Maria Gertrudis, plenaj de admonoj kaj konsiloj. Jam Maria Gertrudis ne estis mia filino!
«Kalkulu vi, kia estis mia doloro ĉe mia malhonoro. Duonfreneza mi forgesis la hejmon por persekuti la fuĝintinon. Mi iris al la aŭtoritatoj, mi petegis la subtenon de miaj amikoj, la protekton de la influaj homoj; ĉiuj devigis min engluti la larmojn devigante min rakonti perfidajn detalojn kaj, fine, per gesto de kompato, ili riproĉis min tiel: “La respondeco estas de la gepatroj. Oni devas scii eduki la infanojn”.
«Kiam humiligita de la torturo mi revenis hejmen, atendis min nova doloro: la ardezo de Lucianito pendis de la muro, proksime al la skribotablo kie la brizo skuis la paĝojn de libro senkovrila; en la tirkesto mi vidis la premiojn kaj la ludilojn: la ĉapon, kiun la fratino brodis por li, la horloĝon, kiun mi donacis al li, la medaleton de la panjo. Skribite sur la ardezo, sub kruco, mi legis ĉi tiujn vortojn: Adiaŭ, adiaŭ!
«Pli ol la paralizo, la doloro mortigis mian kompatindan edzinon. Sidante ĉe la rando de la lito, mi vidis ŝin trempi per ploro la kapkusenon, provante inspiri al ŝi la konsolon, kiun mi neniam konis. Foje ŝi kaptis min per la brako kaj eligis sian frenezan krion: “Donu al mi miajn infanojn! Donu al mi miajn infanojn!”. Por trankviligi ŝin mi iris al la trompo: mi inventis por ŝi, ke mi atingis edzigi Maria Gertrudis kaj ke Luciĉjo estis internulo en la instituto. Gustumante sian ĉagrenon, la morto ŝin trovis.
«Iun tagon, vidante ke neniu, nek parencoj nek amikoj, min akompanas, mi vokis tra la barilo mian najbarinon por ke ŝi venu zorgi pri la malsanulino, dum mi forestis serĉante la kuraciston. Kiam mi revenis, mi vidis ke mia edzino havas en la manoj la ardezon de Luciĉjo kaj ke ŝi rigardas ĝin, konvinkita ke ĝi estas la portreto de la knabeto. Tiel ŝi finiĝis! Kiam mi metis ŝin en la ĉerkon mi plorĝemis ĉi tiun frazon: “Mi ĵuras per Dio kaj per Lia justeco, ke mi alportos Lucianon, vivan aŭ mortintan, por ke li akompanu vian tombon!”. Mi kisis ŝian frunton kaj metis sur la bruston de la malfeliĉulino la malvarman ardezon, por ke ŝi portu al la eterneco la krucon, kiun ŝia propra filo estis stamposkribinta».
—Don Clemente: ne revivigu tiujn rememorojn, kiuj faras damaĝon. Provu preterlasi en via rakonto ĉion sanktan kaj sentimentalan. Parolu al ni pri viaj gtrairadoj en la ĝangalon.
Dum momento li premis mian manon, murmurante: —Estas vere. Oni devas esti ŝparema kun la doloro.
«Nu do: mi sekvis la spurojn de Luciĉjo al Putumajo. Estis en Sibundojo, kie oni diris al mi, ke malsupreniris kun kelkaj viroj pala knabeto, en mallongaj pantalonoj, kiu ne aspektis pli ol dekdujara, sen alia pakaĵo ol naztuko kun vestaĵoj. Li rifuzis diri, kiu li estas, nek de kie li venas, sed liaj kunuloj predikis kun ĝojo, ke ili iras serĉante la kaŭĉukejojn de Laranjaga, tiu pastano senkora, partnero de Arana kaj aliaj peruanoj, kiuj en la amazona baseno sklavigis pli ol tridek mil indianojn.
«En Mokoo mi sentis la unuan heziton: la vojaĝantoj estis pasintaj, sed neniu povis diri al mi, kian vojon de la disvojiĝo ili sekvis. Estis eble, ke ili iris surtere al la rivereto Gvineo, por eliri al Putumajo, iom supre de la haveno de Sankta Jozefo, kaj malsupreniri la riveron ĝis trovi la Igaraparanap; ankaŭ ne estis neverŝajne, ke ili prenis la vojeton de Mokoo al Puerto Limón, sur la Kaketao, por malsupreniri tra tiu arterio al Amazono kaj supreniri ĉi tiun kaj la Putumajo-n serĉe de la kaŭĉukejoj de La Chorrera. Mi decidis por la lasta vojo.
«Feliĉe, en Mokoo ofertis al mi kanuon kaj protekton kolombiano de amindaj kvalitoj, sinjoro Custodio Morales, kiu estis koloniisto de la rivero Kuimaio. Li indikis al mi la danĝeron de entrepreni la torentojn de Ararakvaro, kaj li lasis min en Puerto Pizarro por ke mi daŭrigu, tra la grandaj arbaroj, laŭ la direkto kiu iras al la haveno de La Florida, en la Karaparanao, kie la peruanoj havis barakojn.
«Sola kaj malsana mi entreprenis tiun vojaĝon. Alveninte, mi petis engaĝiĝon kaj malfermis konton. Oni jam diris al mi, ke mia knabeto ne estas konata en la regiono; sed mi volis konvinkiĝi kaj mi eliris por prilabori gumon.
«Estis vere, ke en mia laborista taĉmento ne estis la infano, sed li povis troviĝi en aliaj. Neniu kaŭĉukisto iam aŭdis lian nomon. Foje mia pripensado ĝojiĝis konsiderante, ke Luciĉjo ne palpintis la krudan malmoralecon de tiuj kutimoj; sed kiom malmulte daŭris mia konsolo! Estis certe, ke li troviĝis en malproksimaj kaŭĉukejoj, sub aliaj mastroj, edukante sin en la krueleco kaj la malnobleco, freneziĝinta pro humiligo kaj mizero. Mia submastro komencis plendi pri mia laboro. Iun tagon li krucis mian vizaĝon per vipbato kaj sendis min kaptita al la barako. La tutan nokton mi pasigis en la puna katenilo kaj, en la sekva, ili sendis min al El Encanto. Mi estis atinginta tion, kion mi celis: serĉi Luciĉjon en aliaj kaŭĉukejoj».
Don Clemente Silva silentis. Li tuŝis al si la frunton per la tremantaj manoj, kvazaŭ li ankoraŭ sentus sur sia vizaĝo la serpentumon de la malnobla vipo. Kaj li aldonis poste: —Amikoj, ĉi tiu paŭzo ampleksas du jarojn. De tie mi fuĝis al La Chorrera.
«Mi memoras, ke la nokton de mia alveno oni festis la karnavalon. Antaŭ la balustradoj de la koridoro disfluadis ebria amaso bruega. Indianoj el diversaj triboj, blankuloj el Kolombio, Venezuelo, Peruo kaj Brazilo, nigruloj el Antiloj, kriegis petante alkoholon, petante virinojn kaj aĉaĵetojn. Tiam, el vendeja ĉambro, oni ĵetadis al ili petardojn, butonojn, skatolojn de tinuso, skatolojn de biskvitoj, maĉtabakon, sandalojn, flanelojn, cigarojn. Tiuj, kiuj ne povis kapti ion ajn, puŝis, por amuzo, siajn kunulojn sur la falantan objekton, kaj super ĝi amasiĝis la tumulto inter ridegoj kaj piedbatoj. Aliflanke, apud la fumantaj lampoj, troviĝis nostalgio-plenaj grupoj, aŭskultante la kantistojn, kiuj ludadis melodiojn el siaj landoj: la bambuko-on, la ĵoropo-on, la kumbia-kumbia-on. Subite, vila kaj gal-kolera submastro surgrimpis tabulon kaj pafis al la vento per sia Vinchestro. Atenda silento. Ĉiuj vizaĝoj turniĝis al la parolisto. “Kaŭĉukistoj —li ekkriis—, vi jam konas la donacemon de la nova posedanto. Sinjoro Arana formis kompanion, kiu estas posedanto de la kaŭĉukejoj de La Chorrera kaj tiuj de El Encanto. Oni devas labori, oni devas esti submetiĝemaj, oni devas obei! Jam restas nenio en la vendejo por donaci al vi. Tiuj, kiuj ne povis kapti vestaĵojn, havu paciencon. Tiuj, kiuj petas virinojn, sciu, ke en la venontaj boatoj alvenos kvardek, aŭdu bone, kvardek, por disdoni ilin de tempo al tempo inter la laboristoj, kiuj distingiĝos. Krome, baldaŭ foriros ekspedicio por subigi la andokajn tribojn kaj ĝi portas la taskon kolekti indianinojn kie ajn ili troviĝos. Nun, ĉiuj atentu min: ĉiu indiano, kiu havas edzinon aŭ filinon, devas prezenti ŝin en ĉi tiu establaĵo por scii kion oni faros kun ŝi”.
«Tuj aliaj submastroj tradukis la parolon al la lingvo de ĉiu tribo, kaj la festo daŭris kiel antaŭe, akompanata de kriegoj kaj aplaŭdoj.
«Mi forglitadis tra la homamaso, timante trovi mian filon. Estis la unua fojo, kiam mi ne volis vidi lin. Tamen, mi rigardis ĉien kaj decidis demandi pri li: “Sinjoro, ĉu vi konas al Luciano Silva? Diru al mi, ĉu inter tiu homaro troviĝas iu pastano? Ĉu vi scias, hazarde, ĉu Larrañaga aŭ Juanchito Vega loĝas ĉi tie?”.
«Ĉar miaj demandoj produktis ridadon, mi kuraĝis penetri en la koridoron. La gvatistoj min forpuŝis. Viro venis por averti min ke la brando estis disdonata en la barakoj. Kaj estis vero: tie defilis la homamaso prezentante kruĉojn kaj kalabasujojn al la gvatisto, kiu faris la distribuadon. Iu freneza laboresgtro volis ŝerci: li verŝis petrolon en pelvon kaj ofertis ĝin al kelkaj indianoj. Ĉar neniu akceptis la trompon, li ĵetis sur ilin la plenan vazon. Mi ne scias, kiu frotis siajn alumetojn; sed momente krakanta flamo brulvundegis la indianojn, kiuj ĵetis sin sur la amason kun freneza krio, kronitaj de mortpala fajro, malfermiĝante vojon al la kurentoj, kie ili subakviĝis agoniante.
«La entreprenistoj de La Chorrera aperis ĉe la balustrado, kun la pokerludkartoj en la manoj. “Kio estas tio? Kio estas tio?”, ili ripetadis. La judo Barchilón parolis: “Hej, knaboj, ne estu kruduloj! Vi bruligos al ni la tegmentojn de la pajlokabanoj!”. Larrañaga ripetis la ordonon de Juancho Vega: “Neniom plu da amuzo! Neniom plu da amuzo!”.
«Kaj sentante la odoron de la brulanta homa graso, ili kraĉis sur la homojn kaj enfermiĝis senpasie.
«Tiel same kiel la ĉevalo eniras en la kortojn kaj per hufo-frapoj kaj mordoj apartigas la inojn de sia aro, la submastroj kunigis siajn taĉmentojn per kolbo-frapoj kaj puŝis ilin al ĉiu barako, meze de turmenta bruado.
«Mi sukcesis kriegi per la tuta forto de miaj pulmoj: “Luciano! Luciĉjo, ĉi tie estas via patro!”.
«La sekvan tagon, mia pacienco estis provata. Estis preskaŭ la dua kaj la entreprenistoj daŭre dormis. Matene, kiam la taĉmentoj foriris al la laboroj, prezentis sin al mi granda nigrulo el Martiniko, akrigante sur la ingo de sia maĉeto la teruran klingon. “Hej —li diris al mi—, kial vi restas ĉi tie?!”.
—Ĉar mi estas rumbisto kaj mi eliros al esplorado. —Vi ŝajnas fuĝinto. Vi estis en El Encanto. —Kaj eĉ se tiel estus, ĉu ne apartenas al unu sola posedanto ambaŭ regionoj? —Vi estis la senhontulo, kiu skribis surskribojn sur la arboj. Danku, ke oni pardonis vin.
«Mi finis la riskan dialogon ĉar mi vidis la libroteniston malfermi la pordon de la oficejo. Li eĉ ne rigardis min kiam mi salutis lin, sed mi antaŭeniris ĝis la vendotablo.
—Sinjoro Loaiza —mi diris al li per timema lango—, mi volas scii, se estus eble, kiom valoras la konto de filo mia.
—Filo via? Ĉu vi volas aĉeti lin? Ĉu oni diris al vi jam, ke oni vendas lin?
—Por fari miajn kalkulojn… Li nomiĝas Luciano Silva. «La viro faldis grandan libron kaj, prenante sian krajonon, faris kalkulojn. Miaj genuoj tremis pro la emocio: fine mi trovis la restadejon de Luciĉjo!
—Du mil ducent sunoj —asertis Loaiza—. Kian krompagon oni petas al vi super tiu sumo? —Krompagon?… Krompagon? —Nature. Ni ne estas ĉi tie por vendi la personaron. Kontraŭe: la entrepreno serĉas homojn. —Ĉu vi povus diri al mi, kie li estas nun?… —Via knabo? Atentu kun kiu vi parolas. Tion oni demandas al la laborestroj.
«Por mia malfeliĉo, la granda nigrulo eniris en tiu momento. —Sinjoro Loaiza —li ekkriis—, ne perdu vortojn kun ĉi tiu maljunulo. Li estas fuĝinto el El Encanto kaj el La Florida, maldiligenta kaj frenezeta, kiu anstataŭ trabori la arbojn, gravuris surskribojn sur la ŝeloj per la pinto de la tranĉilo. Iru vi al la kaŭĉukejoj kaj vi konvinkiĝos. Tra ĉiuj vojetoj la sama afero: “Ĉi tie estis Clemente Silva serĉante sian karan filon Luciano”. Ĉu vi vidis tian vagabundecon?
«Mi, kiel akuzito, mallevis la okulojn. —Homoj! —mi ekkriis— bone videblas, ke vi neniam estis patroj! —Kion vi opinias pri ĉi tiu maljunulo tiel senhonta? Kiel amindumema li devis esti, se li nun fanfaronas kiel generanto!
«Tiel ili respondis al mi, ellasante ridegojn; sed mi stariĝis rekte kiel masto kaj mia malfortiĝinta mano vangofrapis la libroteniston. La nigrulo, per piedfrapo, ĵetis min vizaĝaltere kontraŭ la pordon. Leviĝante, mi ploris pro fiero kaj kontento!
«En la najbara ĉambro aŭdiĝis voĉo lacega kaj minaca. Ne malfruiĝis aperi, butonumante sian piĵamon, dikkarna kaj mallerta viro, kun brusto kiel de virino, flaveca kiel la envio. Antaŭ ol li parolis, la librotenisto rapidis informi lin pri la okazintaĵo.
—Sinjoro Arana, mi mortos pro ĉagreno! Pardonu min! Ĉi tiu ĉeestanta viro venis peti de mi eltiraĵon de tio, kion li ŝuldas al la kompanio; sed apenaŭ mi diris al li la saldon, li ĵetis sin por disŝiri la libron, li nomis vin ŝtelisto kaj minacis ponardi nin.
«La nigrulo faris signojn de konsento; mi restis konfuzita pro indigno; Arana eĉ pli silentis. Sed per rigardo malkonfirmanta li konsternis la du malnoblulojn, kaj li demandis min, metante siajn manojn sur miajn ŝultrojn: —Kiom da jaroj havas Luciano Silva, la filo via? —Li ne ankoraŭ atingis la dekkvinan. —Ĉu vi estas preta aĉeti de mi vian konton kaj tiun de via filo? Kiom vi ŝuldas? Kiajn kreditojn oni donis al vi pro via laboro? —Mi tion ignoras, sinjoro. —Ĉu vi volas doni al mi pro la du kontoj kvin mil sunojn? —Jes, jes, sed ĉi tie mi ne havas monon. Se vi volus la dometon, kiun mi posedas en Pasto… Larrañaga kaj Vega estas miaj samurbanojj. Ili povus doni al vi informojn, ili estis miaj kunlernantoj. —Mi ne konsilas al vi eĉ saluti ilin. Nun ili ne volas malriĉajn amikojn. Diru al mi —li aldonis, kondukante min al la korto—, ĉu vi ne havas gumon per kiu pagi? —Ne, sinjoro. —Ĉu vi eĉ ne scias, kiuj estas la kaŭĉukistoj, kiuj ĝin ŝtelas de mi? Se vi denuncas al mi iun kaŝejon, ni dividos tiun, kiu tie troviĝos. —Ne, sinjoro. —Ĉu vi ne povus akiri ĝin en la Kaketao? Mi donus al vi kunulojn por ke vi ataku barakojn.
«Kaŝante la naŭzon, kiun produktis en mi tiuj rabemaj ruzoj, mi pasis de la ruzeco al la duboneco. Mi ŝajnis resti enpensa. Mia subaĉetanto mallarĝigis la sieĝon: —Mi utiligas vin, ĉar mi komprenas ke vi estas honesta kaj ke vi scios gardi al mi la sekreton. Via propra vizaĝo faras la pruvon. Se ne estus tiel, mi traktus vin kiel fuĝinton, mi rifuzus vendi al vi vian filon kaj unu kaj la alian mi enterigus en la kaŭĉukejoj. Memoru, ke vi ne havas per kio pagi al mi kaj ke mi mem donas al vi la rimedojn por fariĝi liberaj. —Estas vero, sinjoro. Sed tio mem devigas mian fidon de danka homo. Mi ne volus engaĝiĝi sen havi la certecon plenumi. Mi ŝatus iri al la Kaketao, provizore, kiel rumbisto, dum mi studas la regionon kaj malfermas iun strategian vojeton. —Tre bone pensite, kaj tiel estos. Tio restas sub via zorgo, kaj via filo sub mia zorgo. Petu Vinĉester-on, provizaĵojn, kompason, kaj kunportu indianon kiel portiston. —Dankon, sinjoro, sed mia konto pliiĝus. —Tion mi pagos, tio estas mia karnavala donaco.
«La paspermesilo, kiun donis al mi la mastro, furiozigis pro envio la submastrojn. Mi povis transiri kien ajn mi volis kaj ili devis faciligi al mi la necesaĵojn. Miaj rajtigoj permesis al mi elekti ĝis tridek virojn kaj preni ilin el la taĉmentoj, kiuj plaĉis al mi, en iu ajn tempo. Anstataŭ direkti min al Kaketao, mi decidis devojiĝi al la baseno de Putumajo. Gvatisto de la vojetoj de la rivereto Eré, kiun oni nomis La Pantero, kiel kromnomon, min malliberigis kaj sendis por kontroli la paspermesilon. La respondo estis favora, sed ili reformis la rajtigon: en neniu okazo mi povis elekti Luciano Silva-n.
«La citita ordono tute detruis miajn planojn, ĉar mi serĉis mian filon por forporti lin kun mi. Multajn fojojn, sentante la bruegon de la kaŭĉukarboj faligitaj de la taglaboristoj, mi pensis, ke mia knabeto eble marŝas kun ili kaj ke iu branĉo povus lin platigi. Tiam oni prilaboris la nigran kaŭĉukon same multe kiel la siringon***, nomatan "ebria gumo" de la brazilanoj; por eltiri ĉi tiun lastan, oni faras fendon en la ŝelo, oni kolektas la lakton en malgrandaj ujoj kaj oni koaguligas ĝin per fumo; la eltiro de tiu unua postulis dehakon de la arbo, farante cikatrojn je ĉiu kvaronmetro, kolektante la sukon kaj deponante ĝin en ventolitaj truoj, kie ĝi malrapide koaguliĝis. Tial estis tiel facile por la ŝtelistoj ĝin translokigi.
«Iun tagon mi surprizis taglaboriston kovrantan sian deponejon per tero kaj folioj. Jam cirkulis la falsa onidiro, ke mi plenumas inspektadon nome de la mastro, legendo kiu metis min en grandajn danĝerojn, ĉar ĝi gajnis al mi multajn malamojn. La surprizito kaptis la maĉeton por dishaki min, sed mi celis lin per mia Vinĉestro, avertante lin:
—Mi pruvos al vi, ke mi ne estas spiono. Mi rakontos nenion. Sed se mia silento faras al vi iun bonon, diru al mi, kie estas Luciano Silva. —Ah!… Silvita? Silvita…? Li laboras en Kapalurko, ĉe la rivero Napo, kun la taĉmento de Juan Munjejro.
«Tun saman posttagmezon mi ektranĉis la vojeton, kiu iras de la rivereto Ereo ĝis la Tamboriako. En tiu trairo mi elspezis ses monatojn: mi devis manĝi sovaĝan maniokon pro manko de faruna manjoko. Kia devis esti mia senfortiĝo, kiam mi decidis ripozi iom da tempo, en la forlasiĝo kaj la soleco!
«En la rivero Tamboriako mi trovis taglaboristojn el la taĉmento, kiu loĝis en loko nomata El Pensamiento. La submastro min invitis supreniri la rivereton, sub preteksto ke mi vizitu la barakon, kie li donus al mi provizaĵojn kaj kanuon. Tiun nokton, apenaŭ ni restis solaj, li demandis min:
—Kaj kion diras la entreprenistoj kontraŭ Munjejro? Ĉu ili persekutos lin? —Eble Munjejro… —Li fuĝis kun laboristoj kaj kaŭĉuko antaŭ kvin monatoj. Naŭdek kvintaloj kaj dek tri viroj! —Kiel! Kiel! Sed ĉu estas eble? —Ili laboris laste apud la laguno de Kujabeno, revenis al Kapalurko, forglitis laŭ la Napo, eliris al la Amazono kaj nun estos en la eksterlando. Munjejro estis proponinta al mi tiun movon; sed mi havis mian dubeton, ĉar estas modo inter la ruzuloj fuĝi kun la kaŭĉukistoj, promesante al ili vendi la gumon, kiun ili kunportas, dividi la valoron kaj lasi ilin liberaj. Per tiu iluzio ili forportas ilin al aliaj riveroj kaj vendas ilin al novaj mastroj. Kaj tiu Munjejro estas tiel fanfarona! Kaj ĉar ekzistas gvatejo ĉe la enfluejo de la rivero Mazano… «Aŭdante tiun deklaron, mi tute senfortiĝis. La restaĵo de mia vivo ŝajnis superflua. Malĝoja konsolo min rekonfortis: se nur mia filo loĝus en fremda lando, mi, dum la tagoj, kiuj restis al mi, volonte trenus la sklavecon en mia propra patrujo.
—Sed —daŭrigis mia kunparolanto— ankaŭ onidiras, ke tiu personaro ne fuĝis. Oni opinias, ke vi forportis ilin kun vi al mi ne scias kiu punkto. —Se mi eĉ ne vidis la riveron Napo! —Jen la kuriozaĵo. Vi tre bone scias, ke unu taĉmento gvatas la alian kaj ke ekzistas la devo rakonti al la komuna mastro la bonon kaj la malbonon. Mi sendis mesaĝiston al El Encanto kun ĉi tiu avizo: “Munjejro ne aperas”. Ili respondis al mi, ke mi esploru, ĉu vi forportis lin kun via gento al Kaketao kaj ke, en ĉiu okazo, pro singardemo, mi sendu kaptita Luciano Silva-n. Vin oni atendas jam de longe kaj pluraj komisionoj vin serĉas. Mi konsilus al vi, ke vi revenu por klarigi ĉi tiujn aferojn. Diru al ili tie, ke mi ne havas provizaĵojn kaj ke mia personaro mortas pro febroj.
«Dek kvin tagojn poste mi revenis al El Encanto, por transdoni min kaptita. Ok monatojn antaŭe mi estis foririnta al la esplorado. Kvankam mi asertis, ke mi malkovris riveretojn kun multe da gumo kaj ke mi estas senkulpa pri la fuĝo de Juan Munjejro kaj lia grupo, ili dekretis por mi naŭtagan punon de po dudek vipbatoj tage, kaj sur la vundojn kaj ŝiraĵojn ili ŝutis al mi salon. Ĉe la kvina vipo-puno mi ne povis stariĝi; sed ili trenis min sur mato super formikejon de venenaj formikegoj, kaj mi devis eliri kurante. Tio tre amuzis miajn viktimigantojn.
«Denove mi fariĝis la kaŭĉukisto Clemente Silva, kaduka kaj lamentinda. «Super miaj esperoj pasis la tempoj. «Luciĉjo devis jam havi dek naŭ jarojn.
«Ĉirkaŭ tiu epoko okazis por mia vivo transcendenta evento: franca sinjoro, kiun ni nomis la “mesie'” , alvenis al la kaŭĉukejoj kiel esploristo kaj natursciencisto. Komence oni flustris en la barakoj, ke li venas nome de granda muzeo kaj de mi ne scias kiu geografia societo; poste oni diris, ke la mastroj de la kaŭĉukejoj pagis al li la ekspedicion.
«Kaj tiel devis esti, ĉar Larrañaga liveris al li provizaĵojn kaj taglaboristojn. Ĉar mi estis la rumbisto kun plej granda lerteco, ili retiris min el la laborista trupo ĉe la rivero Kahuinarío, por ke mi gvidu lin kien ajn li volus.
«Tra la densejoj iris mia maĉeto malfermante la vojeton, kaj malantaŭ mi defilis la saĝulo kun siaj portistoj, observante plantojn, insektojn, rezinojn. Nokte, sur solene silentaj bordoj, li direktis al la ĉielo lian teodoliton kaj li ekkaptis stelojn, dum mi, apud la aparato, prilumis al li la lenson per elektra lumĵetilo. En lingvo malfacila li kutimis diri al mi:
—Morgaŭ vi orientiĝos en la direkto de tiuj astroj. Rimarku bone, de kiu flanko ili brilas, kaj memoru, ke la suno leviĝas en tiu direkto.
«Kaj mi respondis al li ĝojplene: —De hieraŭ mi faris la kalkulon de tiu direkto, pro nura instinkto.
«La franco, kvankam rezervita, estis bonkora. Estas vere, ke la lingvo starigis al li komplikaĵojn; sed kun mi li montriĝis ĉiam afabla kaj kora. Li miris vidante min paŝi en la monto per nudaj piedoj, kaj li donis al mi botojn; li ĉagreniĝis, ke la insektaĉoj min persekutis, ke la febroj min malfortigis, kaj li aplikis al mi injektojn diverstipajn, sen iam forgesi lasi al mi en sia glaso iom da vino kaj konsoli miajn noktojn per iu cigaro.
«Ĝis tiam li ŝajnis ne esti eksciinta pri la sklava kondiĉo de la kaŭĉukistoj. Kiel pensi, ke nin vipsvingis, nin persekutis, nin kripligis tiuj sinjoroj kun servilaj mienoj kaj mieldolĉa babilado, kiuj eliris ricevi lin en La Chorrera kaj en El Encanto? Sed iun tagon, kiam ni vagis en valo de Jakurumao, kie pasas malnova vojo kiu kunigas barakojn forlasitajn en la soleco de tiuj montoj, haltis la franco por rigardi arbon. Mi alproksimiĝis por prepari al li, laŭkutime, la fotilon kaj atendi ordonojn. La arbo, kripligita iam de la kaŭĉukistoj, estis grandega kauĉukujo, kies ŝelo restis plena de cikatroj, dikaj, elstaraj, ŝvelintaj, kiel kunpremitaj tumoroj.
—Ĉu la sinjoro deziras fari iun fotografon? —mi demandis lin. —Jes. Mi observas iujn hieroglifojn. —Ĉu ili estos minacoj skribitaj de la kaŭĉukistoj? —Evidente: ĉi tie estas io kiel kruco.
«Mi alproksimiĝis aflikte, rekonante mian verkon de antaŭe, malbeligitan de la fandoj de la ŝelo: “Ĉi tie estis Clemente Silva”. Aliflanke, la vortoj de Luciĉjo: “Adiaŭ, adiaŭ…”.
—Aj, mesie' —mi murmuris—, tion faris mi! «Kaj apogita sur la trunko, mi ekploris.
«Depost tiu momento mi havis, unuafoje, amikon kaj protektanton. La saĝulo kompatis miajn malfeliĉojn kaj ofertis liberigi min de miaj mastroj, aĉetante mian konton kaj tiun de mia filo, se li ankoraŭ estis sklavo. Mi rakontis al li la hororan vivon de la kaŭĉukistoj, mi listigis al li la turmentojn kiujn ni eltenis, kaj, por ke li ne dubu, mi konvinkis lin objektive:
—Sinjoro, diru ĉu mia dorso suferis malpli ol tiu arbo. «Kaj, levante al mi la ĉemizon, mi montris al li miajn vunditajn karnojn «Momentojn poste, la arbo kaj mi eternigis en la Kodak-fotilo niajn vundojn, kiuj elverŝis por sama mastro malsamajn sukojn: kaŭĉukan ligvaĵon kaj sangon.
«De tiam antaŭen, la fotila lenso ekfunkciis meze de la taglaboristaroj, reproduktante fazojn de la torturo, senpaŭze kaj senkaŝe, hontigante la submastrojn, kvankam miaj avertoj ne ĉesis prediki al la natursciencisto pri la grava danĝero, se miaj mastroj tion ekscius. La saĝulo restis neperturbebla, fotante kripligojn kaj cikatrojn. “Ĉi tiuj krimoj, kiuj hontigas la homan specion —li kutimis diri al mi—, devas esti konataj en la tuta mondo, por ke la registaroj hastu ilin kuraci”. Li sendis notojn al Londono, Parizo kaj Limo, akompanante bildojn de siaj denuncoj, kaj pasis tempoj sen ke oni rimarku iun ajn rimedon. Tiam li decidis plendi al la entreprenistoj, alportis dokumentojn kaj sendis min kun leteroj al La Chorrera.
«Nur Barchilón troviĝis tie. Apenaŭ li legis la dikan pakaĵon, li igis ke oni konduku min al lia oficejo. —Kie vi akiris botojn el cerva felo? —li murmuregis rigardante min. —La mesie' donis ilin al mi kune kun ĉi tiu vesto. —Kaj kie restis tiu vagabundo? —Inter la rivereto Kampuja kaj Lacerto-koĉao —mi asertis mensogante—. Pli-malpli je tridek tagoj de ĉi tie. —Kial tiu aventuristo pretendas doni regulojn al nia negoco? Kiu donis al li permeson fariĝi portretisto? Kial diable li ĉiam instigas miajn laboristojn? —Mi tion ignoras, sinjoro. Li preskaŭ parolas kun neniu, kaj kiam li tion faras, malmulte oni komprenas lin… —Kaj kial li proponas al ni, ke ni vendu vin? —Liaj aferoj…
«La furioza judo eliris al la pordo kaj ekzamenis kontraŭ la lumo kelkajn poŝtkartojn de la Kodakfotilo. —Mizerulo! Ĉu ĉi tiu spino ne estas la via? —Ne, sinjoro; ne, sinjoro! —Nudigu vian duonkorpon, tuj!
«Kaj li deŝiris per sako-frapoj mian bluzon kaj flanelon. Tia tremado min agitis, ke, feliĉe, la komparo montriĝis neebla. La viro prenis la plumon de sia skribotablo; kaj, ĵetante ĝin de malproksime, li plantis ĝin en mian skapolon. Mia tuta flanko tinkturiĝis ruĝe. —Porko, foriru de ĉi tie, ĉar vi sangomakulas mian plankon.
«Li puŝegis min kontraŭ la balustradon kaj fajfis per fajfilo. Submastro, kiun ni nomis Serpentego, venis serveme. Ili demandis min pri mil aferoj kaj mi respondis ilin malklare. La mastro ordonis enirante: —Alĝustigu al li la botojn per paro da katenoj, ĉar, certe, ili estas por li tro grandaj.
«Tiel oni faris. «Serpentego ekiris kun kvar viroj por porti la respondon, laŭ oni diris. «La malfeliĉa franco neniam eliris!
«La sekva jaro estis por la kaŭĉukistoj tre fekunda je atendoj. Mi ne scias kiel, sed komencis cirkuli kaŝe en kaŭĉukejoj kaj barakoj ekzemplero de la ĵurnalo La Felpa, kiun direktis en Ikitos la ĵurnalisto Saldaña Roca. Ĝiaj kolonoj kriegis kontraŭ la krimoj, kiuj estis faritaj en Putumajo, kaj petis justecon por ni. Mi memoras, ke la folio estis tute eluzita pro tiom da legado, kaj ke en la kaŭĉukejo de la rivereto Algodón ni flikis ĝin per duonvarma kaŭĉuko, por ke ĝi povu vojaĝi de vojeto al vojeto, kaŝita interne de bambua cilindro, kiu ŝajnis hakila tenilo.
«Malgraŭ nia singardemo, kaŭĉukisto el Ekvadoro, kiun ni nomis La Pastro, perfidis al la gvatisto kio okazis; kaj ili surprizis iun matenon, meze de kelkaj palmaroj de ĉikiĉikio***, senatentan leganton kaj liajn aŭskultantojn, tiel sorbitajn de la legado, ke ili ne rimarkis la novan publikon, kiun ili havis. Al la leganto ili kunkudris la palpebrojn per fibroj de kumaro-palmo***, kaj al la ceteraj ili verŝis en la orelojn varman vakson.
«La submastro decidis reveni al El Encanto por montri la folion; kaj ĉar li ne havis kanuon, li ordonis al mi, ke mi konduku lin tra la monto. Nova surprizo atendis min: alvenis Inspektisto, kaj en la domo mem li ricevis deklarojn.
«Kiam mi donis al li mian nomon, li komencis registri min kaj ĉeeste de ĉiuj li demandis min: —Ĉu vi volas daŭre labori ĉi tie?
«Kvankam mi havis la malfeliĉon esti timema, mi alarmis la homojn per mia respondo: —Ne, sinjoro; ne, sinjoro!
«La juristo emfazis per energia voĉo: —Vi povas foriri kiam ajn plaĉas al vi, laŭ mia ordono. Kiuj estas viaj apartaj signoj? —Ĉi tiuj —mi asertis, nudigante mian dorson.
«La publiko estis pala. La Inspektisto alproksimigis al mi siajn okulvitrojn. Sen demandi al mi ion ajn, li ripetis: —Vi povas foriri morgaŭ mem!
«Kaj miaj mastroj diris submetiĝeme: —Sinjoro Inspektisto, ordonu Via Moŝto!
«Unu el ili, kun la senhonteco de tiu, kiu recitas lernitan parolon, aldonis antaŭ la oficisto: —Kuriozaj cikatroj tiuj de ĉi tiu viro, ĉu ne? La botaniko havas tiom da sekretoj, precipe en ĉi tiuj regionoj! Mi ne scias, ĉu Via Moŝto ĉu Via Moŝto eble aŭdis paroli pri malica arbo, nomata kokcinelo de la kaŭĉukistoj? La franca saĝulo, laŭ nia peto, interesiĝis pri ĝia studado. Tiu arbo, simile al la virinoj de malbona vivo, ofertas parfumitan ombron; sed ve al tiu, kiu ne rezistas al la tento! Lia korpo eliras de tie striita de ruĝo, kun desperiga juko, kaj iom post iom aperas ŝvelaĵoj kiuj pusas kaj poste cikatriĝas, sulkigante la haŭton. Kiel ĉi tiu kompatinda maljunulo ĉi tie ĉeestanta, multaj kaŭĉukistoj sukeris pro sia malkompetenteco.
—Sinjoro… —mi provis diri; sed la viro daŭrigis tiel cinike:
—Kaj kiu kredos, ke ĉi tiu bagatela detalo kaŭzas komplikaĵojn al la entrepreno? Tiu ĉi negoco havas tiom da malhelpaĵoj, ĝi postulas tian patriotismon kaj persiston, ke se la registaro nin malatentas, restos sen suvereneco ĉi tiuj grandaj arbaroj, ene de la propra limo de la patrujo. Nu do: jam Via Moŝto faris al ni la honoron esplori en ĉiu taĉmento kiuj estas la perfortoj, la vipoj, la turmentoj al kiuj ni submetas la laboristarojn, laŭ la diro de niaj najbaroj, enviaj kaj indignaj, kiuj serĉas mil manierojn malhelpi, ke nia nacio reakiros siajn teritoriojn kaj ke troviĝu peruanoj en ĉi tiuj limoj, por kies provo neniam mankas certaj dungitaj verkistaĉoj.
«Nun mi revenas al la komenca temo: la entrepreno malfermas siajn brakojn al ĉiu, kiu bezonas rimedojn kaj volas nobliĝi per la klopodo. Ĉie ĉi tie estas laboristoj el multaj lokoj, bonaj, malbonaj, ribelemaj, maldiligentaj. Malkonkordo de karakteroj kaj de moroj, maldisciplineco, malmoraleco, ĉio tio trovis en la kokcinelo oportunan komplicon; ĉar kelkaj —ĉefe la kolombianoj— kiam ili kverelas kaj batas unu la alian aŭ suferas "la malsanon de la arbo", venĝas sin kontraŭ la entrepreno kiu ilin korektas, misfamigante la gvatistojn, al kiuj ili atribuas ĉiun lezon, ĉiun cikatrojn, ekde la pikoj de la moskitoj ĝis la plej malgranda grataĵo.
«Tiel li diris, kaj turnante sin al tiuj de la grupo, li demandis ilin:
—Ĉu estas vero, ke en ĉi tiuj regionoj abundas la kokcinelo? Ĉu estas certe, ke ĝi produktas pustulojn kaj ulcerojn?
«Kaj ĉiuj respondis per unuanima krio: —Jes, sinjoro; jes, sinjoro!
—Feliĉe —aldonis la kanajlo—, Peruo atentis nian patriotan iniciaton: ni petis al la aŭtoritato, ke oni militarigu nian laboristaron, per la direktado de oficiroj kaj serĝentoj, al kiuj ni pagos per malavara mano ilian restadon en ĉi tiuj limoj, kondiĉe ke ili servu samtempe kiel kontrolistoj por la entrepreno kaj kiel gvatistoj en la laborejoj. Tiel la registaro havos soldatojn, la laboristoj neneajn garantiojn, kaj la entreprenistoj instigon, protekton kaj pacon.
«La Inspektisto faris signon de kontenteco.
—Samlandano, kiam vi paŝos sur kristanan teron, pagu meson pro mia intenco.
—Ĉu kiel rekompenco pro tio, ke vi konfirmas la senhontaĵojn de la entreprenistoj? —Ne. En memoro de la espero, kiun ni perdis.
—Sciu kaj komprenu —mi respondis al li— ke vi ne devas fidi je mia persono. Vi estis la plej abjekta el la flatuloj, la favorato de Juancho Vega, kiun vi superis en la forneo de nia lando kaj en la misfamigado de la kolombianoj.
—Tamen —li replikis—, miaj samlandanoj ion ŝuldas al mi. Ĉar vi foriras, mi povas paroli al vi klare: mi havis la diplomation amindumi la malamikojn, ŝajnigante uzi la vipon por ke estu unu ekzekutisto malpli. Mi plenumis la postenon de spiono por ke oni ne metu aliajn, kun veraj kapabloj. Mi faris nenion pli ol adapti min al la medio kaj ludi la ludon elektante la kartojn. Ĉu estis necese ĉesigi klaĉon? Mi ĝin sciis kaj mi ĝin tordis. Ĉu iun tian oni mistraktis en la taĉmento? Mi aplaŭdis la mistraktadon jam neeviteblan, kaj poste mi venĝis min kontraŭ la policano. Kial la gvatistoj min tiel dorlotas? Ĉar mi estas la homo de la influoj kaj de la konfido. “Aŭskultu”, mi diras al unu: “la mastroj sciis certan aferon…”. Kaj ĉi tiu genuiĝas antaŭ mi, eksplodante per klarigoj. Tiam mi atingas tion, kion neniu akirus: “Ne batu miajn samlandanojn; se vi premas tie, mi vin katenos ĉi tie!”.
«Tiamaniere mi praktikas la bonon, sen skrupuloj, sen gloro kaj kun oferoj, kiujn neniu dankas. Estante migranta skorio, mi faras kion mi povas kiel bona patrioto, vestita kiel dungosoldato. Vi mem foriros tre baldaŭ, malamante min, malbenante min, kaj paŝante sur vian valon, fekundan kiel la mia, vi sentos ĝojon ke mi suferas en tero de sovaĝuloj la punon de pekoj, kiuj estas virtoj.
«Konfesu ĝin, samlandano: dum via vojaĝo al Kaketao, ĉu mi ne petegis al vi, ke vi fuĝu? Ĉu mi ne pentris al vi, por decidi vin, la kazon de Julio Sánchez, kiu en kanuo fuĝis kun la graveda edzino, tra la tuta kurento de Putumajo, sen salo nek fajro, persekutata de boatoj kaj garnizonoj, rifuĝante en la inunditaj bordoj, suprenirante nur en nigraj noktoj, kaj en tiel longa tempo, ke alveninte al Mokoo la virino eniris en la preĝejon kondukante per la mano sian knabeton, naskitan en la kanuo?
«Sed vi malestimis multajn faciligojn. Se mi estus havinta ilin, se ne katenus min ĉi tiu senpoveco! Ĉiuj, kiuj fuĝas pro miaj konsiloj, promesis al mi veni por mi kaj porti min surŝultre; sed ili foriras sen averti min, kaj se oni ilin kaptas, mi portas la kulpon, kaj ili venas diri ke mi estis ilia komplico, pro kio mi devas postuli ke oni ilin batu per bastono, por tiel rehavigi al mi mian malpliigitan influon. Kiu petegis al la franco, ke li petu Clemente Silva-n kiel rumbiston? Kian pli bonan okazon por fuĝinto? Kaj vi, anstataŭ danki miajn sugestojn, min mistraktis! Kaj anstataŭ malhelpi, ke la saĝulo eniru en tiom da danĝeroj, vi lin lasis sola, kaj vi havis la ideon veni kun tiuj leteroj al la mastro, por ke okazu tio, kio okazis. Kaj nun vi volas, ke mi kontraŭdiru tion, kion diras la mastroj, kiam nin perdigis la Inspektisto!”.
—He, samlandano, klarigu al mi tion! —Ne, ĉar oni nin aŭdas en la kuirejo. Se vi volas, iom pli poste ni foriros en la kanuo, sub la preteksto fiŝkapti.
«Tiel ni faris.
«En la haveno troviĝis diversaj ŝipetoj. Mia kunulo haltis por paroli kun remisto, kiu dormis surgrimpis grandan boaton. Jam min malpaciencigis la malfruo, kiam mi aŭdis, ke ili adiaŭis. La maristo ekigis la motoron kaj la elektra lumo ekbrulis. Super la plej granda ampolo ekzumis la ventolilo.
«Tiam, tra tabulo kiu servis kiel ponto, pasis al la barko pluraj personoj en vestoj amelitaj, kaj inter ili damo plena de juveloj kaj ornamoj, kiu ridis per rido de riĉulo. Mia kunulo alproksimiĝis al mi:
—Rigardu —li diris mallaŭte—, la sinjoroj mastroj teumas. Tiu beleco, al kiu Via Moŝto donas la manon, estas la sinjorino Zoraida Ajram.
«Ni eniris en la kanuon, kaj post iom da remado, ni ĝin ligis en kvieta akvejo, de kie ni vidis lumojn de reflektoroj speguliĝantaj en la kurento. Balbino Jácome komencis sian klarigon:
—Laŭ tio, kion rakontis al mi Juanchito Vega, la leteroj, kiujn la saĝulo sendis eksterlanden, kaŭzis tre gravajn alarmojn. Al tio aldoniĝas, ke la franco malaperis, tiel kiel malaperas ĉi tie la homoj. Sed Arana loĝas en Ikitos kaj lia mono estas ĉie. Antaŭ proksimume ses monatoj li ekis sendi la malamikajn ĵurnalojn, por ke la entrepreno ilin konu kaj prenu ĝustatempe antaŭzorgojn.
“Komence ili eĉ ne montris ilin al mi; poste ili demandis min, ĉu ili povas fidi je mi, kaj ili rekompencis min per la administrado de la vendejo.
“Iun fojon, kiam la entreprenistoj translokiĝis al La Chorrera, kelkaj taĉmentanoj petis kininon kaj pulvoron. Ĉar mi bone scias, kiuj submastroj ne scias legi, mi faris pakaĵojn per tiuj ĵurnaloj kaj mi liveris ilin al la barakoj kaj al la kaŭĉukejoj, okaze ke iun tagon, restante tie dise, ili trovus leganton, kiu ilin profitus”. —Samlandano —mi ekkriis—, nun mi ja kredas vin. Inter ni cirkulis unu el ili. Pro ĝi mi venis ĉi tien, por trovi savon! Dankon al vi! Dankon al vi! —Ne ĝoju, samlandano: ni estas perditaj! —Kial? Kial? —Pro la alveno de ĉi tiu malbenita Inspektisto! Pro ĉi tiu Inspektisto, kiu finfine faris nenion! Rigardu vi: ili forigis la punan katenilon la tagon kiam li alvenis, kaj ili metis ĝin kiel ponton por lia elŝipiĝo, sen ke al li okazis rimarki la truojn kiujn ĝi havas, aŭ la sangomakulojn kiuj ĝin strias; ni iris al la korto, al la loko kie estis metita tiu turmentilo, kaj li ne rimarkis la padojn postlasitajn de la kaptitoj dum ili baraktis, petante akvon, petante ombron. Por moki lin, ili forgesis sur la balustrado sespintan vipon, kaj la tiel naiva demandis ĉu ĝi estas farita el virbova peniso. Kaj Macedo, kun granda senhonteco, diris al li ridante: “Via Moŝto estas sagaca viro. Li volas scii ĉu ni manĝas bovan viandon. Evidente, kvankam la brutaro kostas tre kare, ĉe tiu fosto ni ligas la ‘brutojn’”.
—Al mi konstatas —mi kontraŭdiris al li— ke la Inspektisto estas energia viro. —Sed sen ruzeco nek observokapablo. Li estas kiel blinda virbovo, kiu atakas nur tiun, kiu faras bruon. Kaj ĉi tie neniu kuraĝas paroli! Ĉi tie ĉio estis jam tre bone aranĝita kaj la taĉmentoj reordigitaj: la malkontentajn aŭ ofenditajn taglaboristojn ili enŝlosis diable scias kie, kaj la indianoj, kiuj ne komprenas la hispanan, okupis la plej proksimajn riveretojn. La vizitoj de la oficisto limiĝis al la rekono de kelkaj taĉmentoj, el la cent kaj tiom da kiuj laboras en ĉi tiuj riveroj kaj en multaj aliaj neesploritaj, tiel ke por ilin trairi kaj pridemandi neniu elspezus malpli ol kvin monatojn. Ankoraŭ ne pasis unu semajno depost la alveno de la Inspektisto kaj li jam estas revenvojaĝe.
“Via Moŝto kontentiĝos per la diro, ke li estis en la kalumniita ĝangalo de la krimo, li parolis pri habeas corpus al la kaŭĉukistoj, aŭskultis iliajn plendojn, trudis sian aŭtoritaton kaj lasis ilin en bonegaj kondiĉoj, rajtigitaj por la reveno al la malproksima hejmo. Kaj de nun antaŭen neniu kredos la turmentojn kaj la prirabojn, kaj ni pereos neelaĉetite, ĉar la raporto kiun prezentos Via Moŝto estos deviga respondo al ĉiu reklamacio, se ankoraŭ restas naivaj personoj kiuj kuraĝas insisti pri aferoj jam oficiale malkonfirmitaj.
“Samlandano, ne miru aŭskultante de mi ĉi tiujn rezonadojn, en kiuj mi ne havas parton. Estas ke mi aŭdis ilin de la entreprenistoj. Ili tremis antaŭ la ideo eliri de ĉi tie kun la ŝnuro ĉirkaŭ la kolo; kaj hodiaŭ ili ridas pri la pasinta timo ĉar ili certigis la estontecon. Kiam la Inspektisto moviĝis al iu rivereto, en ekzerco de siaj funkcioj, ni restis hejme sen alia distro ol tiu de veti ke ne estos pli ol tri la kaŭĉukistoj kiuj kuraĝos fari denuncojn, kaj ke Via Moŝto havos por ĉiuj identan frazon: ‘Vi povas foriri kiam ajn plaĉas al vi’”. —Samlandano, ni ja estas liberaj! Oni donis al ni la liberecon! —Ne, kunulo, eĉ ne sonĝu pri tio. Eble kelkaj povus foriri, sed pagante, kaj ili ne havas rimedojn. Ili ne scias la kielon, la kienon, nek la kiamon. “Morgaŭ mem”. Tio estas adverbo, kiu bone sonas! Sed kio pri la saldo, kaj la ŝipo, kaj la vojo, kaj la garnizonoj? Foriri de ĉi tie por resti kaptita tie, ne estas afero kiu pagas la kostojn, des malpli hodiaŭ, kiam la interesoj estas pagataj nur per vipo kaj sango.
—Mi forgesis tiun veron! Mi iros paroli kun la Inspektisto! —Kiel! Ĉu interrompi liajn interparolojn kun la sinjorino? —Peti de li, ke li forportu min iel ajn! —Ne maltrankviliĝu, ĉar morgaŭ estos alia tago. La remisto kun kiu mi parolis venante ĉi tien, difektos la motoron de la boato ĉi tiun saman nokton, kaj la difekto daŭros ĝis kiam mi volos. Por tio estas en miaj manoj la vendejo. Vi jam vidas, ke la flatuloj utilas por io.
—Pardonu min, pardonu min! Kion mi devas fari? —Tion, kion Dio ordonas: konfidi kaj atendi. Kaj tion, kion mi ordonas: daŭre aŭskulti!
«Sen atenti mian angoron, Balbino Jácome daŭrigis: —Via Moŝto forportas eĉ ne unu solan kaptiton, kvankam oni estus doninta al li kelketajn kiel danĝerajn; ne tiujn, kiuj mortigas aŭ vundas, sed tiujn, kiuj ŝtelas. Sed la Inspektisto ne povis fari pli. Antaŭ ol li alvenis, iris spionoj al la barakoj por flustri la klaĉon, ke la entrepreno volas certiĝi, kiuj estas la malbonindaj servantoj, por pendumi ilin ĉiujn, pro kio pridemandus ilin iu eksterlanda societo, kiu ŝajnigus esti instrujuduisto. Ĉi tiu rimedo havis tute plenan sukceson: Via Moŝto trovis ĉie feliĉajn kaj dankemajn homojn, kiuj neniam aŭdis paroli pri murdoj nek pri humiuliĝoj.
“Sed la eterna krimo ne estas en la ĝangaloj, sed en du libroj: en la Taglibro kaj en la Ĉeflibro. Se Via Moŝto ilin konus, li trovus pli da legaĵo en la debeto ol en la kredito, ĉar al multaj homoj oni tenas la konton laŭ simpla takso, laŭ tio, kion raportas la submastroj. Tamen, li trovus maljustajn datumojn: taglaboristoj, kiuj liveras kilogramojn da gumo po kvin cendoj kaj ricevas flanelojn po dudek pesoj; indianoj, kiuj laboras antaŭ ses jaroj, kaj aperas ŝuldante ankoraŭ la manjokon de la unua monato; infanoj, kiuj heredas enormajn ŝuldojn, devenantajn de la patro, kiun oni mortigis al ili, de la patrino, kiun oni perfortis al ili, eĉ de la fratinoj, kiujn oni malvirgigis al ili, kaj kiujn ili ne pagos en sia tuta vivo, ĉar kiam ili atingos la puberecon, la solaj kostoj de ilia infanaĝo donos al ili duonjarcenton da sklaveco”.
«Mia kunulo faris paŭzon, dum li ofertis al mi sian tabakujon. Mi, kvankam konsternita pro tiom da malnobleco, volis defendi la Inspektiston: —Verŝajne Via Moŝto ne havas juĝan ordonon por vidi tiujn librojn. —Eĉ se li havus. Ili estas bone gardataj. —Samlandano —mi ekkriis—, ĉu eblos, ke Via Moŝto ne kunportas pruvojn pri tiom da perfortoj, kiuj estis publikaj? Ĉu li ŝajnigas sin nevidanta?
—Eĉ se estus tiel. Kion ni gajnus per la evidenco, ke tiu mortigis tiun alian, ŝtelis de iu, vundis iun plian? Tio, kiel diras Juanchito Vega, okazas en Ikitos kaj ĉie, kie ekzistas homoj: des pli ĉi tie en ĝangalo sen polico nek aŭtoritatoj. Dio nin liberigu de tio, ke oni pruvu iun ajn krimon, ĉar la mastroj sukcesus realigi sian plej grandan deziron: la kreadon de urbestrejoj kaj de prizonoj, aŭ pli bone, la maljustecon direktatan de ili mem. Memoru vi, ke ili celas militarigi la laboristojn, dume en Kolombio okazas aferetoj malkovrantaj ion tre gravan, "subteran kunkulpecon", laŭ frazo de Larrañaga. La kolombiaj kolonianoj, ĉu ili ne vendas al ĉi tiu entrepreno siajn bienojn, devigitaj de la manko de garantioj? Jen estas Calderón, Hipólito Pérez kaj multaj aliaj, kiuj ricevas tion, kion oni donas al ili, kredante sin bone pagitaj per tio, ke ili ne perdas ĉion kaj povas forgliti. Kaj Arana, kiu estas la prirabanto, ĉu li ne daŭre estas, praktike, nia Konsulo en Ikitos? Kaj ĉu la prezidanto de la Respubliko ne laŭdire sendis generalon Velasco por eksigi trupojn kaj gvatistarojn en Putumajo kaj en Kaketao, kiel mutan respondon al la peto pri protekto, kiun la koloniantoj de niaj riveroj faris al li ĉiutage? Samlandano, kara samlandano, ni estas perditaj! Kaj Putumayj kaj la kaketao perdiĝas ankaŭ!
“Aŭskultu al mi ĉi tiun konsilon: diru nenion! Oni diras, ke tiu, kiu parolas, eraras, sed tiu, kiu parolas pri ĉi tiuj sekretoj, eraros pli. Iru, prediku ilin en Limo aŭ en Bogoto, se vi volas, ke oni vin konsideru mensoganto kaj kalumnianto. Se oni demandas al vi pri la franco, diru, ke la entrepreno sendis lin esplori la nekonataĵon; se oni esploras tiun onidiron, ke Serpentego montris iun tagon la poŝhorloĝon de la saĝulo, avertu ilin, ke tio okazis pro ebrio, kaj ke por ĉiam li estas dormanta ĝin. Al tiu, kiu vin pridemandoas pri Sparketo, respondu, ke li estis submastro sufiĉe klera pri indiĝenaj lingvoj: jerala, karijona, huitoto, muinanea; kaj se vi, por ornami la konversacion, devas rakonti iun epizodon, ne diru, ke tiu "kolombo" ŝteladis la kovrotukojn de la indianoj por havi pretekston puni ilin kiel malmoralulojn, nek ke li devigadis ilin enterigi la gumon, nur por atendi la alvenon de la mastro kaj malkovri al li okaze la kaŝejojn, per kio li konservis sian famon de honesta kaj vigla divenisto; parolu pri liaj ungegoj, akrigitaj kiel lancetoj, kiuj povis mortigi la plej fortan indianon per neperceptebla grataĵo, ne pro tio, ke ili estis magiaj aŭ infektigaj, sed pro la veneno kuraro, kiu ilin tinkturis”.
—Samlandano —mi ekkriis—: vi parolas al mi pri Limo kaj pri Bogoto kvazaŭ vi estus certa, ke mi povas eliri de ĉi tie!
—Jes, sinjoro. Mi havas tiun, kiu vin aĉetos kaj kiu vin forportos: la sinjorino Zoraida Ajram!
—Ĉu vere? Ĉu vere? —Kiel ke estas nokto. Ĉi matene, kiam Via Moŝto igis voki lin por lin pridemandi, la sinjorino vidis lin de la balustrado per la binoklo; kaj kiam vi deklaris voĉalte, ke vi ne volas plu labori, ŝi ŝajnis tre kontenta pro tia impertinento. “Kiu estas —ŝi demandis min— tiu tiel kuraĝa maljunulo?”. Kaj mi respondis: “Neniu malpli ol la homo, kiu konvenas al vi: estas la rumbisto nomata La Kompasulo, kiun mi rekomendas al vi kiel klerulon, spertan pri ciferoj kaj fakturoj, fakan pri negocoj de gumo, konanton de barakoj kaj de kaŭĉukejoj, ruzan en aferoj de kontrabando, bonan komerciston, bonan remiston, bonan skribiston, kiun via beleco povas akiri kontraŭ tre malmulto. Se vi estus havinta lin dum la afero de Juan Munjejro, vi ne rakontus al mi komplikaĵojn”.
—Aferon de Juan Munjejro? Komplikaĵojn? —Jes, malgrandaj malatentoj, kiuj jam pasis. La sinjorino aĉetis la kaŭĉukon de la fuĝintoj el Kapalurko kaj en Ikitos oni volis konfiski ĝin de ŝi. Sed ŝi triumfis. Por tio ŝi estas bela! Oni estis malpermesinta al la garnizonoj, ke ili permesu al ŝi supreniri ĉi tiujn riverojn, kaj vi jam vidas, ke la Inspektisto ĉion aranĝis por ŝi, kaj eĉ senpage. Tamen: la virino kiam ŝi donas, petas; kaj la viro petas kiam li donas.
—Kunulo, la sinjorino havos novaĵojn pri Luciĉjo! Mi iros paroli kun ŝi! Eĉ se ŝi ne aĉetos min!
«Dudek tagojn poste mi estis en Ikitos.
«la boato de la sinjorino trenis grandan barĝon de cent kvintaloj, en kies poŭpo mi direktis la remilon, suferante la sunon. Ofte ni albordiĝis ĉe kabanoj de Amazono por vendi la vararon, eĉ se interŝanĝante ĝin kontraŭ produktoj de la regiono: kaŭĉuko, kastanjoj, pirarukuo, tial ke ĝis tiam la agrikulturo ne konis adeptojn en tiel vastaj teritorioj. Sinjorino Zoraida mem pakis la interŝanĝojn kun la kolonianoj, kaj estis tia ŝia babilado de fikomercisto, ke ĉiam kiam ni reenŝipiĝis, ŝi havis la plezuron vidi min enskribi en la Taglibron la mizerajn gajnojn ricevitajn.
«Mi ne malfruiĝis konvinkiĝi, ke mia mastrino estis de neeltenebla karaktero, tiel arbitra kiel kanoniko. Ŝi rifuzis kredi min, ke mi estas la patro de Luciĉjo, parolis malestime pri Munjejro, kaj per humiligoj mi povis ekscii, ke la fuĝintoj, post trompi ŝin per kaŭĉuko, kiu “estis ŝtelita kaj de plej malalta kvalito”, evitis la garnizonojn de Amazono kaj supreniris la riveron Kaketao ĝis la kunfluo de Apoporiso, tra kie ili supreniris serĉante la riveron Tarairao, kiu havas vojeton al la Vaŭpeso; al kies bordoj ŝi iris serĉi ilin, por ke ili kompensu ŝin pro la damaĝoj, atingante nenion krom elreviĝon kaj eĉ kalumniojn kontraŭ sia deco de virgulino, ĉar troviĝis longlanguloj, kiuj kuraĝis inventi am-dramon. —Ne forgesu, maljunulo —ŝi kriegis al mi iun tagon—, vian aĉan kondiĉon de almoza servisto! Mi ne toleras, ke vi min pridemandu familie pri aferoj, kiuj apenaŭ estus akcepteblaj en konversacioj de kamaradoj. Ĉesu demandi min, ĉu Luciĉjo estas bela junulo, ĉu li havas supralipan lanugon, bonan sanon kaj noblajn manierojn. Kion gravas al mi tiaj aferoj? Ĉu mi kuras post la viroj por inventari iliajn belajn vizaĝojn? Ĉu mia negoco konsistas en preferi la sveltajn klientojn? Daŭrigu, do, estante malrespekta kaj malsaĝa, kaj mi vendos vian konton al kiu ajn ĝin aĉetos de mi!
—Sinjorino, ne traktu min tiel, ĉar ni ne plu estas en la kaŭĉukejoj! Mi estas sata suferi pro nerekonemaj filoj! Ok jarojn mi pasigis serĉante tiun, kiu foriris de mi, kaj li, eble, dum mi lin sopiras, neniam estos pensinta trovi min! La doloro de ĉi tiu ideo sufiĉas por mallongigi mian malĝojon, ĉar mi kapablas, en iu ajn momento, ellasi la direktilon de la barĝo kaj ĵeti min en la akvon! Mi nur volas scii, ĉu Luciano ignoras, ke mi lin serĉas; ĉu li trovadis miajn signojn sur la trunkoj kaj sur la vojoj; ĉu li memoris sian patrinon!
—Aj, ĵeti vin en la akvon! ĵeti vin en la akvon! Ĉu eblos? Kaj miaj du mil sunoj? Miaj du mil sunoj? Kiu pagos al mi miajn du mil sunojn?
—Ĉu mi jam ne havas rajton eĉ morti? —Tio estus fraŭdo!
—Sed ĉu vi kredas, ke mia konto estas justa? Kiu ne kovras en ok jaroj da daŭra laboro tion, kion li manĝas? Ĉu ĉi tiuj ĉifonoj, kiuj malnobligas mian korpon, ne krias la mizeron, en kiu mi vivis ĉiam?
—Kaj la ŝtelo de via filo… —Mia filo ne ŝtelas! Eĉ se li kreskis inter banditoj! Ne konfuzu lin kun la aliaj. Li vendis al vi neniun kaŭĉukon! Vi faris la negocon kun Juan Munjejro, vi ricevis la gumon kaj vi ŝuldas al li parton de ĝi. Mi jam reviziis la librojn!
—Aj, ĉi tiu homo estas spiono! Min trompis tiuj de El Encanto! Perfido de la maljuna Balbino Jácome! Sed el mi vi ne mokos! Kiam ni elŝipiĝos, mi igos vin aresti!
—Jes, ke ili transdonu min al la juĝisto Valcárcel, al kiu mi kunportas gravajn malkaŝojn! —Aha! Ĉu vi pensas enpaki min en novajn implikaĵojn? —Ne maltrankviliĝu! Mi ne estos denuncanto, kiam mi mem estis viktimo.
—Mi tion aranĝos. Vi ĵetos sur min la malamon de Arana! —Mi ne mencios la aferon de Juan Munjejro. —Vi kreos al vi tre potencajn malamikojn! En Manauso mi lasos vin libera! Vi iros al Vaŭpeso kaj vi brakumos Luciano Silva-n, vian karan filon, kiu certe estas serĉanta vin! —Mi ne rezignos paroli kun mia Konsulo. Kolombio bezonas miajn sekretojn! Eĉ se mi mortus tuj poste! Tie restos mia filo por batali!
«Horojn poste, ni elŝipiĝis.
«La kverelo kun la sinjorino min glorigis. Ĉe la lastaj frazoj, mi transformiĝis en mastron, timata de mia estrino, rigardata kun respekto de la servistaro de la boato kaj de la barĝo. La motoristo kaj la rudristo, kiuj en antaŭaj tagoj devigis min lavi iliajn vestaĵojn, ne sciis kion fari kun la “sinjoro Silva”. Saltante sur la teron, unu el ili ofertis al mi cigaredojn, dum la alia etendis al mi la fajroguaĵon de sia fajrigilo, tenante la ĉapelon en la mano.
—Sinjoro Silva, vi nin venĝis pro multaj ofendoj!
«La mestizino el Parintins, ĉambristino de la sinjorino, petis de la viroj, el la barĝo, ke ili malfermu la kurtenojn de la ferdeko.
—Rapide, ĉar la sinjorino havas kapdolorojn. Ŝi jam prenis du aspirinojn. Estas urĝe pendigi al ŝi la hamakon!
«Dum la maristoj obeis, mi pripensis miajn planojn: iri al la Konsulejo de mia lando, postuli de la Konsulo ke li helpu min ĉe la Prefektejo aŭ ĉe la Juĝejo, denunci la krimojn de la ĝangalo, rakonti ĉion kion mi sciis pri la ekspedicio de la franca saĝulo, peti mian repatriigon, la liberigon de la sklavigitaj kaŭĉukistoj, la revizion de libroj kaj kontoj en La Chorrera kaj en El Encanto, la elaĉeton de miloj da indianoj, la protekton de la kolonianoj, la liberan komercon en riveretoj kaj riveroj. Ĉion tion, post kiam mi estus atinginta la ordonon de protekto al mia aŭtoritato de laŭleĝa patro super mia neplenaĝa filo, por forporti lin, eĉ perforte, el iu ajn taĉmento, barako aŭ monto.
«La ĉambristino alproksimiĝis al mi:
—Sinjoro Silva, nia sinjorino petegas vin, ke vi ordonu elŝarĝi el la barĝo tion kio tie troviĝas, kaj ke vi faru en la Doganejo la nepre necesajn agojn, kiel propran aferon, ĉar vi estas la fido-homo.
—Diru al ŝi, ke mi foriras al la Konsulejo.
—Kompatindulino, kiel ŝi ploris pensante pri “Lu”!
—Kiu estas tiu Lu?
—Luciĉjoo. Tiel ŝi nomis lin kiam ili iris kune en la Vaŭpeso.
—Kune!
—Jes, sinjoro, kiel kiso kaj buŝo. Li estis tre malavara, li havigis al ŝi amasojn da kaŭĉuko. Tiu, kiu havas precizajn detalojn, estas mia pli aĝa fratino, kiu nuntempe estas en Río Negro, kiel amatino de submastro de la turko Pezil, kaj estis ĉambristino de la sinjorino antaŭ mi.
«Aŭskultante ĉi tiun konfidon, mi tremis pro amareco kaj indigno. Mi turnis la vizaĝon al la urbo, kaŝante mian koleron. Mi ignoras en kio mi ekiris. Mi trairis babilgrupojn de maristoj, vicojn de portistoj, grupojn de la gvatistaro. Viro min haltigis por ke mi montru la paspermesilon. Alia demandis min de kie mi venas, kaj ĉu en mia kanuo restas legomoj por vendi. Mi ne scias kiel mi trairis la stratojn, antaŭurbojn, albordiĝejojn. En placo mi haltis antaŭ pordo, kiu havis ŝildon. Mi vokis.
—Ĉu la Konsulo de Kolombio troviĝas ĉi tie? —Kia Konsulo estas tiu? —demandis damo. —Tiu de Kolombio. —Ĥa, ĥa!
«En angulo mi vidis super la fasko la stangon de flago. Mi eniris. —Pardonu, sinjoro: ĉu la Konsulejo de la Respubliko de Kolombio? —Ĉi tiu ne estas.
«Kaj mi daŭrigis la marŝadon de loko al loko, ĝis la nokto. —Sinjoro —mi diris al iu ajn—: kie loĝas la Konsulo de Francio? Tuj li donis al mi la indikojn. La oficejo estis fermita. Sur la kupra tabulo mi legis: Oficejaj horoj, de la naŭa ĝis la dek-unua.
«Pasinte la unuan nervozecon, mi sentis min tiel malkuraĝigita, ke mi sopiris la sovaĝecon de la kaŭĉukejoj. Almenaŭ tie mi havis “konatojn” kaj por mia rethamako ne mankis loko; miaj kutimoj estis fiksitaj, mi sciis ekde la nokto la taskon de la sekva tago kaj eĉ la suferoj venis al mi laŭregule. Sed en la urbo mi rimarkis, ke mankas al mi la kutimo de la ridoj, de la libera volo, de la bonfarto. Mi vagis tra la trotuaroj kun la timo esti maloportuna, kun la melankolio esti fremdulo. Ŝajnis al mi, ke iu demandos al mi kial mi iras senfare, kial mi ne daŭrigas fumizadon de gumo, kial mi dizertis el mia barako. Kie oni parolis laŭte, mia dorso tremis; kie mi trovis lumojn, miaj okuloj blindumiĝis, alkutimiĝinte al la duonlumo. La libereco min malkonfesis, ĉar mi ne estis libera: mi havis mastron, la kreditoron; mi havis katenon, la ŝuldon, kaj mankis al mi la okupo, la tegmento kaj la pano.
«Plurfoje mi estis trairinta la urbon, sen kompreni ke ĝi ne estas granda. Fine mi rimarkis, ke la konstruaĵoj ripetiĝas. En unu el ili malpleniĝis la veturiloj. Interne, aplaŭdoj kaj muzikoj. La sinjorino eliris el veturilo, akompanata de dika kavaliro, kies lipharoj estis dikaj kaj torditaj kiel kabloj. Mi volis reveni al la haveno kaj vidis en vendejo la motoriston kaj la rudriston.
—Sinjoro Silva, ni estas ĉi tie ĉar ne estas laboro en la ŝipeto. Jam ni liveris ĉion. Morgaŭ, je la dek-dua precize, foriras la linia vaporŝipo kiu eniras en la riveron Río Negro. La sinjorino aĉetis bileton. Sed ni tri vojaĝos en nia boato. Ni foriros kiam vi ordonos. Ni konsilus al vi lasi viajn sekretojn por Manauso. Ĉi tie oni ne aŭskultas vin. Kiajn esperojn donis al vi via Konsulo? —Mi eĉ ne scias, kie li loĝas. —Ĉu vi povus diri al mi —demandis la ruristo al la ĉeestantoj— ĉu la Konsulejo de Kolombio havas oficejon? —Ni ne scias. —Mi kredas, ke ĉe Arana, Vega kaj Kompanio —sugestis la motoristo—. Mi konis kiel Konsulon sinjoron Juancho Vega.
«La drinkejistino, kiu lavis la tasojn en kaldrono, avertis siajn klientojn: —La ladaĵisto de la najbareco rakontis al mi, ke lian mastron oni nomas la Konsulo. Vi povas demandi, ĉu iu el ili estas kolombiano.
«Mi, pro honoro al la nomo, rifuzis la mokon: —Vi eĉ ne suspektas, pri kiu mi demandas al vi!
«Tamen, ĉe matenruĝo mi havis la penson viziti la ladejon kaj mi pasis plurfoje tra la kontraŭa trotuaro, kun sinteno de observanto, dum venis la horo prezenti min al la Konsulo de Francio. La homoj de la kvartalo estis fruvekiĝemaj. Ne malfruiĝis la malfermo de la indikita pordo. Viro, kiu havis bluan antaŭtukon, blovis ekster la sojlo per grandaj blovilo al metala fajrujo. Kiam mi alvenis, li ekveldis la kolon de distililo. Sur la bretoj viciĝis abunda ladaĵaro.
—Sinjoro, ĉu Kolombio havas Konsulon en ĉi tiu urbo? —Ĉi tie li loĝas, kaj nun li elvenos.
«Kaj li elvenis en ĉemizaj manikoj, sorbetante sian taseton da ĉokolado. Tiu ulo ne estis ogro, tute ne. Vidante lin, mi riskis mian kamparanan alparolon: —Samlandano, samlandano! Mi venas peti mian repatriigon! —Mi ne estas el Kolombio, nek oni pagas al mi salajron. Via lando repatriigas neniun. La pasporto valoras kvindek sunojn. —Mi venas el Putumajo, kaj tion mi pruvas per la mizero de miaj ĉifonoj, per la cikatroj de la vipado, per la flavo de mia malsana vizaĝo. Konduku min al la Juĝejo por denunci krimojn. —Mi estas nek advokato nek spertulo pri leĝoj. Se vi ne povas pagi prokuroron... —Mi havas malkaŝojn pri la esplorado de la franca saĝulo. —Nu, do ilin aŭskultu la Konsulo de Francio. —Filon mian, neplenaĝan, oni forrabis de mi en tiuj riveroj. —Tion oni devas trakti en Limo. Kiel nomiĝas via filo? —Luciano Silva, Luciano Silva! —Ho, ho, ho! Mi konsilas al vi silenti. La Konsulo de Francio havas novaĵojn. Tiu familia nomo ne estos por li plaĉa. Iu Silva iris al La Chorrera, post kiam la saĝulo malaperis, uzante la vestaĵojn de ĉi tiu. La arestordono ne malfruiĝos. Ĉu vi konas la rumbiston kromnomatan La Kompasulo? Kiuj estos viaj malkaŝoj? —Ili temis pri aferoj, kiujn oni rakontis al mi. —Ilin certe scios la sinjoro Arana, kiu interesiĝas pri tiu afero; sed rakontu ilin al li vi mem kaj petu de li laboron, de mia flanko. Li estas tre bona homo kaj helpos vin.
«Por ke li ne rimarku mian malkvieton, mi adiaŭis sen doni al li la manon. Kiam mi eliris sur la straton, mi ne sukcesis trovi la havenon. La motoristo kaj la rudristo estis sur la boato kun kelkaj taglaboristoj.
—Ni foriru —mi petegis ilin.
—Venu, konu tri kunulojn el la personaro de la sinjoro Pezil, la dika kavaliro, kiu hieraŭ nokte estis en la kinejo kun la sinjorino. Ni ĉiuj iras al Manauso, kaj ni iras solaj, ĉar niaj mastroj prenis la vaporŝipon.
«Dum ni instaliĝis por foriri, diris al mi unu el tiuj junuloj: —El la tuta koro ni akompanas vin en viaj malfeliĉoj. —Sammaniere mi dankas al vi viajn esprimojn. —En la kirlakvejo mem de Javarateo, kontraŭ la radikoj de jakarando.
—Kion vi diras al mi? —Ke estas necese atendi tri jarojn por povi elpreni la ostojn. —De kiu? De kiu? —De via kompatinda filo. Lin mortigis arbo!
«La tondro de la motoro estingis mian krion: —Mia vivo! Lin mortigis arbo!».