Maria/Ĉapitro XIX

El Vikifontaro
Iri al: navigado, serĉi
Ĉapitro XVIII Indekso : Maria
de Jorge Isaacs
Tradukita de Andrés Turrisi, Detlef Karthaus kaj Ruben' Torres
Ĉapitro XIX
Ĉapitro XX
Tradukata ekde 2005.


XIX

Había hecho yo algo más de una legua de camino, y bregaba ya por abrir la puerta de golpe que daba entrada a los mangones de la hacienda del padre de Emigdio. Vencida la resistencia que oponían sus goznes y eje enmohecidos, y la más tenaz aún del pilón, compuesto de una piedra tamaña enzurronada, la cual, suspendida del techo, daba tormento a los transeúntes manteniendo cerrado aquel aparato singular, me di por afortunado de no haberme atascado en el lodazal pedregoso, cuya antigüedad respetable se conocía por el color del agua estancada.

Mi trapasis pli ol unu leŭgo sur la vojo, kaj mi klopodis per skuo malfermi la pordon kiu kondukis al la herbejo de la farmbieno de la patro de Emigdio. Venkinte la reziston de la ŝimplenaj ĉarniroj kaj aksoj, kaj la eĉ pli fortan reziston de la ferma mekanismo, konsistante de ŝtonego ensakigita, kiu pendante de la plafono, turmentis la pasantojn fermtenante tiun eksterordinaran aparaton, mi sentis min bonŝanca ke mi ne enkotiĝis en tiu plenŝtona kototereno, kies respektindan antikvecon oni konis per la koloro de la stagnata akvo.

Atravesé un corto llano en el cual el rabo de zorro, el friegaplato y la zarza dominaban sobre los gramales pantanosos; allí ramoneaban algunos caballejos molenderos rapados de crin y cola, correteaban potros y meditaban burros viejos, tan lacrados y mutilados por el carguío de leña y la crueldad de sus arrieros, que Buffon se habría encontrado perplejo al tener que clasificarlos.

Mi trairis mallongan ebenaĵon en kiu la volpovosta herbo, la melongenoj kaj la rubusujo regis sur la marĉaj herboj; tie manĝis foliojn kelkaj pormuelejaj ĉevaloj kun razitaj kolharoj kaj vosto; tie kuretis ĉevalidoj kaj meditis maljunaj azenoj, tiom batitaj kaj kripligitaj de la lignoŝarĝado kaj la krueleco de la pelistoj, ke Buffon perpleksiĝus se li devus klasifiki ilin.

La casa, grande y antigua, rodeada de cocoteros y mangos, destacaba su techumbre cenicienta y alicaída sobre el alto y tupido bosque del cacaotal.

La domo, granda kaj antikva, ĉirkaŭita de mango- kaj kokosarboj, elstarigis sian cindrokoloran kaj feblan tegmentan tegolaron sur la alta kaj kompakta bosko de la kakaokultivo.

No se habían agotado los obstáculos para llegar, pues tropecé con los corrales rodeados de tetillal; y ahí fue lo de rodar trancas de robustísimas guaduas sobre escalones desvencijados. Vinieron en mi aŭilio dos negros, varón y mujer: él, sin más vestido que unos calzones, mostraba la espalda atlética luciente con el sudor peculiar de la raza; ella con follao de fula azul y por camisa un pañuelo anudado hacia la nuca y cogido con la pretina, el cual le cubría el pecho. Ambos llevaban sombrero de junco, de aquellos que a poco uso se aparaguan y toman color de techo pajizo.

Ne elĉerpiĝis la obstakloj por alveni; ĉar mi stumblis kontraŭ la staloj ĉirkaŭitaj de tetillal****; kaj tie estis tio pri ruligi*** ŝtoptrabojn de fortikegan bambuoj sur la diskunigitaj ŝtupoj. Venis helpi min du negroj, viro kaj virino: li, sen plia vestaĵo ol kalsono***, montris la atletan dorson brilanta per la partikulara ŝvito de la razo; ŝi per follao** de blua fula** kaj por** ĉemizo ŝi tukon nodigitan en la nuko kaj zonita per la pretina***, kiu kovris al bruston***. Ambaŭ surhavis ĉapelon de junko** , de tiuj kiuj post malmulte da uzo umbreliĝas kaj akiras kororon de pajla tegolaro.**

Iba la risueña y fumadora pareja nada menos que a habérselas con otra de potros a los cuales había llegado ya su turno en el mayal; y supe a qué, porque me llamó la atención el ver no sólo al negro sino también a su compañera, armados de rejos de enlazar. En gritos y carrera estaban cuando me apeé bajo el alar de la casa, despreciando las amenazas de los perrazos inhospitalarios que se hallaban tendidos bajo los escaños del corredor.

Iris la ridema** kaj fumema paro nenio alia ol alfronti alian el la ĉevalidoj iuj estis en al vico de la mayal***; kaj mi sciis ial, ĉar vekis mian atenton vidi ne nur la nigron sed ankaŭ sian kunulinon,armitaj per ŝnuroj por enligi.** En krioj kaj kuroj ili estis kiam mi elrajdis** sub la alo** de la domo, preteratentante la minacojn de la nebonvenigaj hundegoj kiuj kuŝis sub la apogilbenkoj*** de la koridoro.

Algunas angarillas y sudaderos de junco deshilachados y montados sobre el barandaje bastaron a convencerme de que todos los planes hechos en Bogotá por Emigdio, impresionado con mis críticas, se habían estrellado contra lo que él llamaba chocheras de su padre. En cambio habíase mejorado notablemente la cría de ganado menor, de lo cual eran prueba las cabras de varios colores que apestaban el patio; e igual mejora observé en la volatería, pues muchos pavos reales saludaron mi llegada con gritos alarmadores, y entre los patos criollos o de ciénaga, que nadaban en la acequia vecina, se distinguían por su porte circunspecto algunos de los llamados chilenos.

Kelkaj angarillas*** kaj junkaj sudaderios deshilacados**** kaj amasigitaj sur la apoglatoj** sufiĉis por konvinki min ke ĉiuj planoj faritaj de Emigdio en Bogoto, impresita de miaj kritikoj, frakasis kontraŭ tio kion li nomis maljunlpensoj de sia patro. Male pliboniĝis rimardinde la bredado de minora brutaro***, kiel pruvis la karoj de diversaj koloroj kiuj paŝtiĝis en la korto; kaj saman plibonigon mi vidis en la volateria***, ĉar muiltaj pavoj salutis mian alvenon per alarmigaj krioj, kaj inter la kreolaj anasoj de la cienaga***, kiuj naĝis en la najbara kanaleto, distingiĝis pro ilia serioza aspekto***kelkaj de tiuj nomataj ĉiliaj.

Emigdio era un excelente muchacho. Un año antes de mi regreso al Cauca, lo envió su padre a Bogotá con el objeto de ponerlo, según decía el buen señor, en camino para hacerse mercader y buen tratante. Carlos, que vivía conmigo en aquel entonces y se hallaba siempre al corriente hasta de lo que no debía saber, tropezó con Emigdio, yo no sé dónde, y me lo plantó por delante un domingo de mañana, precediéndolo al entrar en nuestro cuarto para decirme: «¡Hombre!, te voy a matar del gusto: te traigo la cosa más linda».

Emigdio estis bonega knabo. Unu jaro antaŭ mia reveno al Kaŭka, sia patro sendis lin al Bogoto kun la celo meti lin, laŭdire de la bona sinjoro, en la vojo por fariĝi bona komercisto kaj interŝaĝanto. Carlos, kiu loĝis kun mi tiam kaj kiu sciis eĉ kion oni ne devas scii, trafis Emigdion, mi ne scias kie, kaj starigis lin antaŭ mi iun dimanĉon matene, antaŭigante lin kiam ili eniris en mia ĉambro por diri al mi: «Knabo!, mi mortigos vin pro ĝojo: mi alportas por vi la plej beletan aĵon».

Yo corrí a abrazar a Emigdio, que parado a la puerta, tenía la más rara figura que imaginarse puede. Es una insensatez pretender describirlo.

Mi kuris ĉirkaŭbraki Emigdion, kiu staranta ĉe la pordo, havis la plej raran figuron kiun oni povus imagi. Estas sensenĉaĵo klopodi priskribi lin.

Mi paisano había venido cargado con el sombrero de pelo, color café con leche, gala de don Ignacio, su padre, en las semanas santas de sus mocedades. Sea que le viniese estrecho, sea que le pareciese bien llevarlo así, el trasto formaba con la parte posterior del largo y renegrido cuello de nuestro amigo, un ángulo de noventa grados. Aquella flacura; aquellas patillas enralecidas y lacias haciendo juego con la cabellera más desconsolada en su abandono que se haya visto; aquella tez amarillenta, descaspando las asoleadas del camino; el cuello de la camisa hundido sin esperanza bajo las solapas de un chaleco blanco cuyas puntas se odiaban; los brazos aprisionados en las mangas de una casaca azul; los calzones de cambrún con anchas trabillas de cordobán, y los botines de cuero de venado alustrado eran causa más que suficiente para exaltar el entusiasmo de Carlos.

Mia samvilaĝano venis portanta la feltĉapelon, de koloro de kafo kun lakto, donaco de lia Don Ignacio, lia patro, en la sanktaj semajnoj de siaj junecjaroj. Estu ke ĝi estus al li mallarĝa, estu ke ŝajnus al li surhavi ĝin tiel, tiu aĉaĵo formis kun la malantaŭa parto de la larga kaj renigra kolo de nia amiko, angulon de naŭdek gradoj, Tiu maldikeco, tiuj enralecidas*** kaj glataj vangharoj haciendo juego kun la hararo plej nekonsolebla en sia forlaso kiun oni iam vidis; tiu flava vizaĝo, descaspando la sunbruloj de la vojo; la kolumo de la ĉemizo droninta sensespere sub la refaldoj de blanka veŝto kies pintoj malamis unu la alian; la brakoj aprisionados*** en la manikoj de blua kazako; la kalzono de cambrun kun larĝaj trabillas de cordoban****, kaj la botetoj el cirigita*** venadhaŭto** estis aferoj pli ol sufiĉaj por ekscitegi la entuzismon d Carlos.

Llevaba Emigdio un par de espuelas orejonas3 en una mano y una voluminosa encomienda para mí en la otra. Me apresuré a descargarlo de todo, aprovechando un instante para mirar severamente a Carlos, quien tendido en una de las camas de nuestra alcoba, mordía una almohada llorando a lágrima viva, cosa que por poco me produce el desconcierto más inoportuno.

Portis por mi Emigdio paron de orejonas espronoj enla mano kaj grandan*** menditaĵon por mi en la alia. Mi hastis elŝarĝi lin de ĉio, profitante momenton por rigardi severe Carlos, kiu kuŝanta en unu el la litoj de nia dormoĉambro, mordis kapkuzenon ploregantre, afero kiu preskaŭ produktis en mi la konfuzon plej neoportunan.

Ofrecí a Emigdio asiento en el saloncito; y como eligiese un sofá de resorte, el pobre sintiendo que se hundía, procuró a todo trance buscar algo a qué asirse en el aire; mas, perdida toda esperanza, se rehizo como pudo, y una vez en pie, dijo:

Mi ofertis al Carlos seĝon en la saloneto; kaj kiel li elektis la sofon de risortoj, sentinte la kompatinda ke sinkis, klopodis ĉiel serĉi ion por sin teni en la aero; sed, perdinte ĉiujn esperojn, alĝustiĝis kiel li povis, kaj stariĝinte, diris:

—¡Qué demonios! A este Carlos no le entra el juicio. ¡Y ahora! Con razón venía riéndose en la calle de la pegadura que me iba a hacer. ¿Y tú también?... ¡Vaya! Si esta gente de aquí es el mismo demontres. ¿Qué te parece la que me han hecho hoy?

—Diabloj! Tiu ĉi Carlos ne akiras saĝon. Kaj nun! Tutrajte le venis ridanta en la strato pri la mistifiko*** kiun li estis faronta min. Kaj ĉu vi ankaŭ!.. Ve! Se tiuj ĉi uloj estas la sama demongo.****Kion vi opninoas pri tio kion ili faris al mi hoadiaŭ? Carlos salió de la alcoba, aprovechándose de tan feliz ocasión, y ambos pudimos reír ya a nuestras anchas.

Carlos eliris el la dormoĉambro, profitante tian feliĉan okazantaĵon, kaj ambaŭ povis ride laŭplaĉe.

—¡Qué, Emigdio! —dije a nuestro visitante—: siéntate en esta butaca, que no tiene trampa. Es necesario que críes correa.

—Kion, Emigdio! —diris mi al mia vizitanto—: sidiĝu en la brakseĝo, ke ĝi ne havas trompon. Estas necese ke vi cries correa*****.

—Sí ea4 —respondió Emigdio sentándose con desconfianza cual si temiese un nuevo fracaso.

—Jes, ea***** —respondis Emigdio sidante malkonfide** kvazaŭ li timus novan malsukxceson.

—¿Qué te han hecho? —rió más que preguntó Carlos.

—Kion oni faris al vi? —ridis pli ol demandis Carlos.

—¿Hase visto? Estaba por no contarles.

—Ĉu oni vidis tion? Mi estis rakontanta al vi.

—Pero, ¿por qué? —insistió el implacable Carlos, echándole un brazo sobre los hombros—; cuéntanos.

—Sed, kial? —insistis la inplacable Carlos, metante berakon sur al ŝultro—; rakontu al ni.

Emigdio se había enfadado al fin, y a duras penas pudimos contentarlo. Unas copas de vino y algunos cigarros ratificaron nuestro armisticio. Sobre el vino observó nuestro paisano que era mejor el de naranja que hacían en Buga, y el anisete verde de la venta de Paporrina. Los cigarros de Ambalema le parecieron inferiores a los que aforrados en hojas secas de plátano y perfumados con otras de higo y de naranjo picadas, traía él en los bolsillos.

Emigdio finfine koleris, kaj malfacilege ni povis rekontentigi lin. Kelkaj pokaloj da vino kaj kelkaj cigaredoj*** konfirmis nian armisticon. Pri la vino rimarkis nia samvilaĝano ke estis pli bona tiu oranĝa kiun oni faris en Bugo, kaj la anisete*** verda de la vendejo de Paporina***. La cidaredoj de Ambalema ŝajnis al li malsuperaj ol tiuj kiuj volvitaj en sekaj folioj de platanarbo kaj parfumitaj en aliaj de figo kaj de diserigita aranĝarbo, kunportis li en la poŝoj.

Pasados dos días, estaba ya nuestro Telémaco vestido convenientemente y acicalado por el maestro Hilario; y aunque su ropa a la moda le incomodaba y las botas nuevas le hacían ver candelillas, hubo de sujetarse, estimulado por la vanidad y por Carlos, a lo que él llamaba un martirio.

Pasis du tagoj, estis jam nia Telemako vestita laŭkonvene kaj acicalado**** de la majstro Hilario; kaj kvankam la laŭmoda j vestaĵoj estis por li nekomfortaj kaj la novaj botoj igis lin vidi fajretojn, li devis elteni, stimulita de la vanteco de Carlos, kion li nomis martiro.

Establecido en la casa de asistencia que habitábamos nosotros, nos divertía en las horas de sobremesa refiriendo a nuestras caseras las aventuras de su viaje y emitiendo concepto sobre todo lo que le había llamado la atención en la ciudad. En la calle era diferente, pues nos veíamos en la necesidad de abandonarlo a su propia suerte, o sea a la jovial impertinencia de los talabarteros y buhoneros, que corrían a sitiarlo apenas lo divisaban, para ofrecerle sillas chocontanas, arretrancas, zamarros, frenos y mil baratijas.

Establita en la helpdomo en kiu ni liĝis, li amuzigis nin sum la horoj post la manĝo** rakontante al niaj virinoj**** l aventurojn de sia vojaĝo kaj konceptante pri ĉio kio vekis lian atenton en la urbo. En la strato li estis malsimila, ĉar estis al ni necese forlasi lin al sia propra sorto, tio estas, al la jovial*** impertinento de la talabarteros*** kaj buhoneros***, kiuj kuris lin sieĝi tuj kiam ili vidis lin, por oferti al li ĉokontaj** seĝoj, arretrancas**, zammaroos, frenos**** kaj mil bagatelojn.

Por fortuna ya había terminado Emigdio todas sus compras cuando vino a saber que la hija de la señora de la casa, muchacha despabilada, despreocupadilla y reidora, se moría por él.

Bonŝance jam Emigdio finis ĉiujn siajn aĉetojn kiam sciiĝis ke la filino de la sinjorino de la domo, vigla knabino, despreocupadilla*** kaj ridema, mortis pro li.

Carlos, sin pararse en barras, logró convencerlo de que Micaelina había desdeñado hasta entonces los galanteos de todos los comensales; pero el diablo, que no duerme, hizo que Emigdio sorprendiese en chicoleos una noche en el comedor a su cabrión y a su amada, cuando creían dormido al infeliz, pues eran las diez, hora en que solía hallarse él en su tercer sueño; costumbre que justificaba madrugando siempre, aunque fuese tiritando de frío.

Carlos, ne zorgante la detalojn, sukcesis konvinkli lin ke Mikaelina malŝatis ĝis tiam la flirtadon de ĉiuj interitoj: sed la diablo, kiu ne dormas, faris ke Emigdio malkovrus en plena flirtado**** unu nokto en la manĝejo sian cabrion** kaj sian amatinon, kial ili kredis le la malfeliĉulo dormis, ĉar estis la deka, horo kiam li kutimis li troviĝi en sia tria sonĝo; kutimo kiun li justigis leviĝantea ĉiam frumatene, kvankam estus frosttremante pro malvarmo.

Visto por Emigdio lo que vio y oído lo que oyó, que ojalá para su reposo y el nuestro nada hubiese visto ni oído, pensó solamente en acelerar su marcha.

Vidinte Emigdio kion li vidis kaj aŭdinte kion li aŭdis, ke estus pli bone por lis ripozo kaj nia ke li nenion estus aŭdinta, li pensis nur akceli sian foriron.

Como no tenía queja de mí, hízome sus confidencias la noche víspera del viaje, diciéndome, entre otros muchos desahogos:

Kiel li havis nenion por riproĉi al mi, li farisla mi siajnkonfidencojn la nokton antaŭ sia vojaĝo, dirante al mi, inter multaj aliaj korfaciligoj:

—En Bogotá no hay señoras: éstas son todas unas... coquetas de siete suelas. Cuando ésta lo ha hecho, ¿qué se espera? Estoy hasta por no despedirme de ella. ¡Qué caray!, no hay nada como las muchachas de nuestra tierra; aquí no hay sino peligros. Ya ves a Carlos: anda hecho un altar de corpus, se acuesta a las once de la noche y está más fullero5 que nunca. Déjalo estar; que yo se lo haré saber a don Chomo para que le ponga la ceniza. Me admira verte a ti pensando tan sólo en tus estudios.

—En Bogoto ne estas sinjorinoj: tiuj ĉi estas ĉiuj... koketaj de sep plandumoj***. Kiam tiu ĉi faris ĝin, kion oni esperas? MI eĉ pensas ne diri adiaŭ al ŝi***. Que caray******!, estyas nenio kiel la knabinoj de nia regiono; ĉi tie estas nur danĝeroj. Vio jam vidas Carlos: estas kiel altaro de corpus, enlitiĝas je la dekunua nokte kaj estas pli fullero**** ol neniam. Lasu lin esti tia, ke mi sciigos tiona l Don Chomo*** por ke li cindrosingnalu lin. Miras min vidi vin pensi nur pri viaj studoj.

Partió pues Emigdio, y con él la diversión de Carlos y de Micaelina.

Foriris do Emigdio, kaj kun li la amuzo de Carlos kaj Mikaelina.

Tal era, en suma, el honradote y campechano amigo a quien iba yo a visitar.

Tia estis, resume, la krudhonesta kaj kamparansintena amiko kiun mi estis vizitonta.

Esperando verlo venir del interior de la casa, di frente a retaguardia oyendo que me gritaba al saltar una cerca del patio:

Atendanta vidi lin veno de la interno de la domo, frontis mi la postgvardion aŭdinte ke li kriis al mi dum li saltis barilon de la korto: —¡Por fin, so maula!, ya creía que me dejabas esperándote. Siéntate, que voy allá.

—Finfine, ŝtipo!, mi pendis ke vi lasus min atendanta vin. Sidiĝu, ke mi iras tien.

Y se puso a lavarse las manos, que tenía ensangrentadas, en la acequia del patio.

Kaj li eklavis la manojn, kiujn li havis sangigitaj, en la kanaleto de la korto.

—¿Qué hacías? —le pregunté después de nuestros saludos.

—Kion vi faris? —demandis mi al li post niaj salutoj.

—Como hoy es día de matanza y mi padre madrugó a irse a los potreros, estaba yo racionando a los negros, que es una friega; pero ya estoy desocupado. Mi madre tiene mucho deseo de verte; voy a avisarle que estás aquí. Quién sabe si lograremos que las muchachas salgan, porque se han vuelto más cerreras cada día.

—Ĉar hodiaŭ estas buĉotago kaj mia patro leviĝis frumatene por iri al la herbejoj***, estis mi donante la porciojn al la negroj, kio estas problemo, sed mi jam estas libera.

—¡Choto! —gritó; y a poco se presentó un negrito medio desnudo, pasas monas6, y un brazo seco y lleno de cicatrices.

—Ĉoto! —kriis li; kaj malmulte poste prezentiĝis duonnudan nigreton, pasas monas**, kaj brako plena de cikatroj***.

—Lleva a la canoa ese caballo y límpiame el potro alazán.

—Portu al la boato tiun ĉevalon kaj purigu la alazan*** ĉevalidon.

Y volviéndose a mí, después de haberse fijado en mi cabalgadura, añadió:

Kaj turnanta al mi, post fiksi la rigardon en mia ĉevalo, li aldonis:

—¡Carrizo con el retinto!

—Carizo** kun la retinto!*****

—¿Cómo se averió así el brazo ese muchacho? —pregunté.

—Kiel difektiĝis tiel la brako de tiu knabo? —mi demandis.

—Metiendo caña al trapiche: ¡son tan brutos éstos! No sirve ya sino para cuidar caballos.

—Enmetante kanon al la muelejo: estas ili tiel stultaj! Taŭgas li nur por zorgi ĉevalojn.

En breve empezaron a servir el almuerzo, mientras yo me las había con doña Andrea, madre de Emigdio, la que por poco deja su pañolón sin flecos, durante un cuarto de hora que estuvimos conversando solos.

Sekve li komencis servi** la tagmanĝon, dum mi estis kun Dona Andrea, patrino de Emigdio, ku preskaŭ lasis sian panolon*** sen franĝoj, dum la kvaronhoro kiam ni interparolis solaj.

Emigdio fue a ponerse una chaqueta blanca para sentarse a la mesa; pero antes nos presentó una negra engalanada el azafate pastuso con aguamanos, llevando pendiente de uno de los brazos una toalla primorosamente bordada.

Emigdio iris surmeti blankan jakon** por sidiĝi ĉe la tablo; sed antaxu tio li prezentis al ni nigrinon ornamita de pasta azafate**** kun aguamanos*****, kiu portis pendanta de unu el la brakoj bantukon primorosamente***** brodita.

Servíanos de comedor la sala, cuyo ajuar estaba reducido a viejos canapés de vaqueta, algunos retablos quiteños que representaban santos, colgados en lo alto de las paredes no muy blancas, y dos mesitas adornadas con fruteros y loros de yeso.

Rolis por ni kiel manĝejo la salono, kies meblaro reduktiĝis al malnovaj kanapoj** de vaqueta***, al kelkaj retabloj*** kitaj kiuj reprezentis sanktulojn, pendantaj alte en la ne tre blankaj muroj, kaj du tabletoj ornamitaj de fruktujoj kaj psitakoj el gipso.

Sea dicha la verdad: en el almuerzo no hubo grandezas; pero se conocía que la madre y las hermanas de Emigdio entendían eso de disponerlos. La sopa de tortilla aromatizada con yerbas frescas de la huerta; el frito de plátanos, carne desmenuzada y roscas de harina de maíz; el excelente chocolate de la tierra; el queso de piedra; el pan de leche y el agua servida en antiguos y grandes jarros de plata no dejaron que desear.

Ni diru la veron: en la tagmanĝo ne estis grandaĵoj; sed oni konis ke la patrino kaj la fratinoj de Emigdio komprenadis tion pri aranĝi ilin. La supo de omleto aromigita de freŝaj herboj de la fruktoĝardeno; la fritaĵo de platanoj; la fromaĝo ŝtona; la pano de lakto kaj la akvo prezentita**** en antikvaj kaj grandaj kruĉoj de arĝento lasis nenion por deziri.

Cuando almorzábamos alcancé a ver espiando por entre una puerta medio entornada a una de las muchachas; y su carita simpática, iluminada por unos ojos negros como chambimbes7, dejaba pensar que lo que ocultaba debía de armonizar muy bien con lo que dejaba ver.

Kiam ni tagmanĝis mi povid vidi spionanta de inter pordo duonfermita unu el la knabinoj; kaj sia sinpatia vizaĝo, lumigita de okuloj nigraj kiel ĉambimboj***, lasis pensi ke tio kion ŝi okultis harminiis tre bone kun tio kion ŝi lasis vidi.

Me despedí a las once de la señora Andrea; porque habíamos resuelto ir a ver a don Ignacio en los potreros donde estaba haciendo rodeo, y aprovechar el viaje para darnos un baño en el Amaime.

Mi adiaŭis je la dekunua la sinjorinon Andrea; ĉar ni estis decidinta iri vidi Don Ignacio-n en la herbejarojn** kie li estis faranta rodeon****, kaj profiti la vojaĝon por nin bani en la Amaime.

Emigdio se despojó de su chaqueta para reemplazarla con una ruana de hilo; de los botines de soche para calzarse alpargatas usadas; se abrochó unos zamarros blancos de piel melenuda de cabrón; se puso un gran sombrero de Suaza con funda de percal blanco, y montó en el alazán, teniendo antes la precaución de vendarle los ojos con un pañuelo. Como el potrón se hizo una bola y escondió la cola entre las piernas, el jinete le gritó: «¡Ya venís con tus fullerías!», descargándole en seguida dos sonoros latigazos con el manatí palmirano que empuñaba. Con lo cual, después de dos o tres corcovos que no lograron ni mover siquiera al caballero en su silla chocontana, monté y nos pusimos en marcha.

Emigdio demetis sian jakon por anstataŭi ĝin per ponĉo de hilo***; la botetojn de soche**** por surhavigi al si alpargatojn**** uzitajn; ŝnurumis blankajn zamarros**** de plenhara felto de kapro; surmetis al si grandan ĉapelon de Sauza kun ingo de blanka perkalo, kaj rajdis sian alazan****, zorgante unue vindi al li la okulojn per tuko. Kiel la ĉevalidego pilkiĝis kaj kaŝis la voston inter la gamboj, la rajdanto kriis: «Jam venas vi kun viaj malvirtoj!», donante al ĝi du sonorajn vipbatojn per la palmira manati** kiun li empinaba***. Per tio, post du aix tri saltoj*** kiuj eĉ ne movis la rajdanton el la ĉokonta*** seĝo, mi surrajdis kaj ni ekmarŝis.

Mientras llegábamos al sitio del rodeo, distante de la casa más de media legua, mi compañero, luego que se aprovechó del primer llanito aparente para tornear y rayar el caballo, entró en conversación tirada conmigo. Desembuchó cuanto sabía respecto a las pretensiones matrimoniales de Carlos, con quien había reanudado amistad desde que volvieron a verse en el Cauca.

Dum ni iris al la loko de la brutartesto, distanca de la domo pli ol duono da leŭgo***, mia kunulo, post kiam li profitis la unuan ŝajnan ebenaĵon por tornear kaj rayar**** la ĉevalon, eniris en konversacion malferman kun mi. Li elkropigis kiom li sciis pri la geedzaj pretendoj de Carlosm kun kiu li restarigis amikecon de kiam ili revidiĝis en Kaŭko.

—¿Y tú qué dices? —acabó por preguntarme.

—Kaj vi kion diras? —fine li demandis al mi.

Esquivé mañosamente darle respuesta; y él continuó:

Mi forevitis ruzece doni al li respondon; kaj li daŭrigis:

—¿Para qué es negarlo? Carlos es muchacho trabajador: luego que se convenza de que no puede ser hacendado si no deja antes a un lado los guantes y el paraguas, tiene que irle bien. Todavía se burla de mí porque enlazo, hago talanquera y barbeo muletos; pero él tiene que hacer lo mismo o reventar. ¿No lo has visto?

—Kial nei ĝin? Carlos estas laborema knabo: post kiam li konvinkiĝu ke li ne povas esti fazendestro se antaŭe li ne lasas apude la gantojn kaj la ombrelon, li devas sukcesi. Li ankoraŭ primokas min ĉar mi enlaĉas, faras talanqueras**** kaj barbeo*** muletos***; sed li devas fari la samon aŭ krevi. Ĉu vi ne vidas lin?

—No.

—Ne.

—Pues ya lo verás. ¿Me crees que no va a bañarse al río cuando el sol está fuerte, y que si no le ensillan el caballo no monta; todo por no ponerse moreno y por no ensuciarse las manos? Por lo demás es un caballero, eso sí: no hace ocho días me sacó de un apuro prestándome doscientos patacones que necesitaba para comprar unas novillonas. El sabe que no lo echa en saco roto; pero eso es lo que se llama servir a tiempo. En cuanto a su matrimonio... te voy a decir una cosa, si me ofreces no chamuscarte.

—Vi jam vidos lin do. Ĉu vi kredas ke li ne iras baniĝi al la rivero kiam la suno estas forta, kaj ke se oni ne enŝeligas** al li la ĉevalon li ne rajdas, ĉio por ne bruniĝi kaj por ne malpurigi al si la manojn? Cetere estas li ĝentlemano, tio ja: ne pasis de hodiaŭ ok tagojn ke li elirigis min de problemo pruntedonante al mi ducent patacones*** kiujn mi bezonis por aĉeti kelkajn bovidinojn. Li scias ke li ne faras tion vane; ser tio estas kion oni noma helpi ĝustatempe. Pri lia edziĝo... mi diros al vi ion, se vi promesas ne varmiĝi.****

—Di, hombre, di lo que quieras.

—Diru, viro, diru kion vi volas.

—En tu casa como que viven con mucho tono; y se me figura que una de esas niñas criadas entre holán, como las de los cuentos, necesita ser tratada como cosa bendita.

—Ŝajnas ke en via domo oni vivas kun multe da tono; kaj ŝajnas al mi ke unu el la infaninoj kreskigita inter holan***, kiel tiuj de la fabeloj, bezonas esti traktata kiel benitaĵo.

Y soltó una carcajada y prosiguió:

Kaj lasis eliri ridegon kaj daŭrigis:

—Lo digo porque ese don Jerónimo, padre de Carlos, tiene más cáscaras que un sietecueros y es bravo como un ají chivato. Mi padre no lo puede ver desde que lo tiene metido en un pleito por linderos y yo no sé qué más. El día que lo encuentra tenemos que ponerle por la noche fomentos de yerbamora y darle friegas de aguardiente con malambo.

—Mi diras tion ĉar tiu don Jeronimo, patro de Carlos, havas pli da ŝelo ol sephaŭtoj**** kaj estas brava*** kiel sovaĝa aji****. Mia patro ne povas vidi lin de kiam li enmetis lin en proceso pri terlimoj kaj mi ne scias kion pli. La tago kiam li trafas lin ni devas doni al li fomentojn*** de mento kaj doni al li frotojn de brando kun malambo***.

Habíamos llegado al lugar del rodeo. En medio del corral, a la sombra de un guásimo y al través de la polvareda levantada por la torada en movimiento, descubrí a don Ignacio, quien se acercó a saludarme. Montaba un cuartago rosillo y cotudo, enjaezado con un galápago cuyo lustre y deterioro proclamaban sus merecimientos. La exigua figura del rico propietario estaba decorada así: zamarros de león raídos y con capellada; espuelas de plata con rodajas encascabeladas; chaqueta de género sin aplanchar y ruana blanca recargada de almidón; coronándolo todo un enorme sombrero de jipijapa, de esos que llaman cuando va al galope quien los lleva: bajo su sombra hacían la tamaña nariz y los ojillos azules de don Ignacio, el mismo juego que en la cabeza de un paletón disecado, los granates que lleva por pupilas y el prolongado pico.

Ni estis alvenantaj al la brutdresdo. Meze de la corral***, en la ombro de guasimo*** kaj tra la polvaro*** levita de la taŭraro en movo, mi malkovris Ignacion, kiu alproksimiĝis al mi por min saluti. XXXXXXXXXXXXX

Dije a don Ignacio lo que mi padre me había encargado acerca del ganado que debían cebar en compañía.

Diris mi al don Ignacio kion mia patro komisiis al mi pri la brutaro kiun ili devis dikigi kune.

—Está bien —me respondió—. Ya ve que la novillada no puede ser mejor; todos parecen unas torres. ¿No quiere entrar a divertirse un rato?

—Estas bone —li respondis al mi—. Vi jam vidas ke la novillada*** ne povas iri pli bone; ĉiuj ŝajnas turoj. Ĉu vi ne volas eniri por amuziĝi momenton?

A Emigdio se le iban los ojos viendo la faena de los vaqueros en el corral.

Al Emigdio se le iban los ojos vidante la faenon***** de la bovistoj en la corral*****.

—¡Ah Tuso! —gritó—; cuidado con aflojar el pial8 ¡A la cola! ¡A la cola!

—Ej Tuso! —kriis li—; estu singarda ne malstreĉigi la pialon** Al la vosto! Al la vosto!

Me excusé con don Ignacio, dándole al mismo tiempo las gracias; él continuó:

Mi senkulpigis min kun don Ignacio, samtempe dankante al li; li daŭrigis:

—Nada, nada; los bogotanos les tienen miedo al Sol y a los toros bravos; por eso los muchachos se echan a perder en los colegios de allá. No me dejará mentir ese niño bonito hijo de don Chomo: a las siete de la mañana lo he encontrado de camino aforrado con un pañuelo, de modo que no se le veía sino un ojo, ¡y con paraguas!... Usted, por lo que veo, siquiera no usa esas cosas.

—Nenio, nenio; la bogotanoj timas la Sunon kaj la bravajn taŭrojn; pro tio la knaboj se echan a perder en la lernejoj de tie. Ne lasos min mensogi tiu bonita infano filo de don Chomo: je la sepa matene mi trovis lin en la vojo tegita**** en sia naztuko, tiele ke oni ne vidis al li eĉ okulon, kaj kun ombrelo!… Vi, pro tio kion mi vidas, feliĉe ne uzas tiujn aferojn.

En ese momento gritaba el vaquero, que con la marca candente empuñada iba aplicándosela en la paleta a varios toros tendidos y maniatados en el corral: «Otro... otro...». A cada uno de esos gritos seguía un berrido, y hacía don Ignacio con su cortaplumas una muesquecilla más en una varita de guásimo que le servía de fuete.

En tiu momento kriis la bovisto***, kiu svingante la candente*** markilon aplikis ĝin en la skarpo-**** al kelkaj taŭroj kuŝigitaj kaj ŝnurigitaj en la coarral*****. : «Alia… alia...». Post ĉiu el la krioj sekvis plorbleko**, kaj faris don Ignacio per sia poŝtranĉilo plian entranĉon en la vergeto de guasimo*** kiu taŭgis kiel fuete***.

Como al levantarse las reses podía haber algunos lances peligrosos, don Ignacio, después de haber recibido mi despedida, se puso en salvo entrando a una corraleja vecina.

Ĉar dum la leviĝo de la brutoj povis okazi kelkaj danĝeraj lances****, don Ignacio, post ricevi nian adiaŭon, savis sin enirinte en najbara corraleja***.

El sitio escogido por Emigdio en el río era el más adecuado para disfrutar del baño que las aguas del Amaime ofrecen en el verano, especialmente a la hora en que llegamos a su orilla. Guabos churimbos, sobre cuyas flores revoloteaban millares de esmeraldas9, nos ofrecían densa sombra y acolchonada hojarasca donde extendimos las ruanas. En el fondo del profundo remanso que estaba a nuestros pies se veían hasta los más pequeños guijarros y jugueteaban sardinas plateadas. Abajo, sobre las piedras que no cubrían las corrientes, garzones azules y garcitas blancas pescaban espiando o se peinaban el plumaje. En la playa de enfrente rumiaban acostadas hermosas vacas; guacamayas escondidas en los follajes de los cachimbos charlaban a media voz; y tendida en las ramas altas dormía una partida de monos en perezoso abandono. Las chicharras hacían resonar por dondequiera sus cantos monótonos. Una que otra ardilla curiosa asomaba por entre el cañaveral y desaparecía velozmente. Hacia el interior de la selva oíamos de rato en rato el trino melancólico de las chilacoas.

La loko elektita de Emigdio estis la plej adekvata por ĝui la banon kiun la akvoj de Amaime ofertas en la somero, speciale je la horo kiam ni alvenis al sia bordo. Guabos currimbos***, sur kies floroj flirtis miloj da smeraldoj***, ofertis al ni densan ombron kaj pufigitan*** foliaron kie ni etendis la ponĉojn. En la fono de la profunda remanso*** kiu estis ĉe niaj piedoj oni vidis ĝis la plej malgrandajn ŝtonetojn*** kaj lidetid arĝentaj sardenoj. Sube, sur la ŝtonoj kiujn ne kovris la kurento, bluaj ardeegoj** kaj blankaj ardeetoj fiŝkaptis gvate aŭ kombis sian plumaron. En la strando antaŭa*** remaĉis kuŝe belaj bovinoj; araoj kaŝitaj en la foliaroj de la caĉimboj*** babiladis duonlaŭte; kaj kuŝanta en la altaj branĉoj dormis grupo** de simioj en mallaborema forlaso. La ĉiĉarras** resonigis ĉie siajn unutonajn kantojn. Una que otra*** scivolema sciuro ekmontriĝis*** inter la kankultivo kaj malaperis haste. En la internon de la arbarego ni aŭdis de tempo al tempo la melankolian trilon de la ĉilacoas****.

—Cuelga tus zamarros lejos de aquí —dije a Emigdio—; porque si no, saldremos del baño con dolor de cabeza.

—Pendigu viajn zamarroj*** malproksime de ĉi tie —diris mi al Emigdio—; ĉar male, ni eliros el la baño kun kapdoloro***.

Riose él de buena gana, observándome al colocarlos en la horqueta de un árbol distante:

Ridis li volonte, vidinte min meti ilin en la horqueta*** de malproksima arbo:

—¿Quieres que todo huela a rosas? El hombre debe oler a chivo.

—Ĉu vi volas ke ĉio odoru je rozoj? La viro devas odori je ŝafo.

—Seguramente; y en prueba de que lo crees, llevas en tus zamarros todo el almizcle de un cabrero.

—Certe; kaj kiel pruvo ke vi tion kredas, vi portas en viaj zamarroj*** la tutan haladzon de kapristo***.

Durante nuestro baño, sea que la noche y la orilla de un hermoso río dispongan el ánimo a hacer confidencias, sea que yo me diese trazas para que mi amigo me las hiciera, confesóme que después de haber guardado por algún tiempo como reliquia el recuerdo de Micaelina, se había enamorado locamente de una preciosa ñapanguita, debilidad que procuraba esconder a la malicia de don Ignacio, pues que éste había de pretender desbaratarle todo, porque la muchacha no era señora; y en fin de fines raciocinó así:

Dum nia baño, aŭ ĉar la nokto kaj la bardo de la bela rivero pretigas la animon fari konfidencojn, aŭ ĉar mi estis kapabla ke mia amiko faru ilin al mi, li konfesis al mi ke post konservi dum kelke da tempo kiel kelikvon la memoron pri Micaelina, li enamiĝis freneze de belega napanguita***, malforteco kiun li klopodis kaŝi de la suspektemo de don Ignacio, ĉar tiu ĉi estis pretendonta malaranĝi ĉion al li, ĉar la knabino ne estis sinjorino, kaj finfine reagis jene:

—¡Como si pudiera convenirme a mí casarme con una señora, para que resultara de todo que tuviera que servirle yo a ella en vez de ser el servido! Y por más caballero que yo sea, ¿qué diablos iba a hacer con una mujer de esa laya? Pero si conocieras a Zoila... ¡Hombre!, no te pondero; hasta le harías versos... ¡Qué versos!, se te volvería la boca agua: sus ojos son capaces de hacer ver a un ciego; tiene la risa más ladina, los pies más lindos, y una cintura que...

Kiel se povus konveni al mi esziĝi al sinjorino, por ke rezultu de ĉio ke devus mi servi al ŝi anstataŭ esti servata de ŝi! Kaj se mi estus la plej altkvalita ĝentlemano, kion diable mi estis faronta per virino de tia kondiĉo***? Sed se vi konus Zoilan… Viro!, mi ne troigas***; eĉ versojn vi farus por ŝi… Kiujn versojn!, via buŝo fariĝus akvo: ŝiaj okuloj estas kapablaj igi vidi al blindulo; havas ŝi la plej ladina**** rido, la plej belajn piedojn, kaj talio kiu… —Poco a poco —le interrumpí—: ¿es decir que estás tan frenéticamente enamorado que te echarás a ahogar si no te casas con ella?

—Iom post iom —mi interrompis lin—: ĉu vi volas diri ek vi estas tiel freneze anamiĝinat ke vi lasus vin droni se vi ne edziĝas al ŝi?

—¡Me caso aunque me lleve la trampa!

—MI edziĝas eĉ se la kaptilo portas min!

—¿Con una mujer del pueblo? ¿Sin consentimiento de tu padre?... Ya se ve: tú eres hombre de barbas, y debes saber lo que haces. Y Carlos ¿tiene noticia de todo eso?

—Al virino de vilaĝo? Sen permeso de via patro?… Oni jam vidas: vi estas viro de barboj, kaj vi devas scii kion vi faras. Kaj Carlos havas li novaĵon de ĉio ĉi? —¡No faltaba otra cosa! ¡Dios me libre! Si en Buga lo tienen en las palmas de las manos y a boca, qué quieres. La fortuna es que Zoila vive en San Pedro y no va a Buga sino cada marras.

—Ne mankis alia afero! Dio liberigu min! Se en Bugo oni havas lin en la manplatoj kaj laŭplaĉe***, kion vi volas. La bonsanŝo estas ke Zoila loĝas en San Pedro kaj iras al Bugo nur maloftege.

—Pero a mí sí me la mostrarías.

—Sed al mi vi ja montrus ŝin.

—A ti es otra cosa; el día que quieras te llevo.

—Al vi estas alia afero; kiam vi volu mi iros kun vi.

A las tres de la tarde me separé de Emigdio, disculpándome de mil maneras para no comer con él, y las cuatro serían cuando llegué a casa.

Je la tria posttagmeze mi disiĝis de Emigdio, mi senkulopigis min milmaniere por ne manĝi kun li, kaj estus la kvara kiam mi alvenis hejme.