Maria/Ĉapitro XXXIII

El Vikifontaro
Iri al: navigado, serĉi
Ĉapitro XXXII Indekso : Maria
de Jorge Isaacs
Tradukita de Andrés Turrisi, Detlef Karthaus kaj Ruben' Torres
Ĉapitro XXXIII
Ĉapitro XXXIV
Tradukata ekde 2005.


XXXIII

Los soles de siete días se habían apagado sobre nosotros, y altas horas de sus noches nos sorprendieron trabajando. En la última, recostado mi padre en un catre, dictaba y yo escribía. Dio las diez el reloj del salón: le repetía la palabra final de la frase que acababa de escribir: él no dictó más: volvíme entonces creyendo que no me había oído, y estaba dormido profundamente. Era él un hombre infatigable; mas aquella vez el trabajo había sido excesivo. Disminuí la luz del cuarto, entorné las ventanas y puertas, y esperé a que se despertase, paseándome en el espacioso corredor a la extremidad del cual se hallaba el escritorio.

La sunoj de sep tagoj estis estingiĝintaj super ni, kaj altaj horoj de iliaj noktoj vidis nin laborantaj. Je la lasta, kuŝante sur liteto, mia patro diktadis kaj mi skribadis. La horloĝo de la salono sonis la dekan: mi estis ripetanta al li la finan vorton de la frazo kiun mi ĵus estis skribinta: li ne plu diktis: tiam mi turnis min pensante ke li ne estis aǔdinta min, kaj li profunde dormadis. Li estis viro nelaciĝebla; sed tiufoje la laboro estintis ekscesa. Mi reduktis la lumon de la ĉambro, fermetis la fenestrojn kaj pordojn, kaj atendadis lian vekiĝon, promenante en la vasta koridoro ĉe kies ekstremo situis la oficejo.

Estaba la noche serena y silenciosa: la bóveda del cielo, azul y transpa­rente, lucía toda la brillantez de su ropaje nocturno de verano: en los folla­jes negros de las hileras de ceibas que partiendo de los lados del edificio cerraban el patio; en los ramos de los naranjos que demoraban en el fondo, revoloteaban candelillas sin número, y sólo se percibía de vez en cuando el crujido de los ramajes enlazados, el aleteo de alguna ave asustada o suspi­ros del viento.

La nokto estis serena kaj silenta: la ĉiela volbo, blua kaj travidebla, tute elmontris la brilon de sia nokta somera vestaro: meze de la nigra foliaro de la vicoj de kapok-arboj kiuj ek de la flankoj de la konstruaĵo enfermis la korton; sur la branĉoj de la oranĝ-arboj kiuj kreskadis ĉe la limo, flirtadis sennombraj lampiroj, kaj nur oni perceptis de tempo al tempo la krakon de la interligitaj branĉoj, la flugil-batadon de iu birdo fortimigita aǔ vento-suspirojn.

El blanco pórtico, que frontero al edificio daba entrada al patío, se des­tacaba en la oscuridad de la llanura proyectando sus capiteles sobre la masa informe de las cordilleras lejanas, cuyas crestas aparecían iluminadas a ratos por fulgores de las tormentas del Pacífico.

La blanka portiko, kiu frontante la edificon kondukis al la korto, reliefiĝis en la obskuro de la ebenaĵo projekciante siajn kapitelojn sur la senforman mason de la malproksimaj monto-ĉenoj, kies krestoj ekmontriĝis iluminataj de tempo al tempo per briloj de la ŝtormoj de la Pacifika Oceano.

María, me decía yo, atento a los quedos susurros, respiros de aquella natu­raleza en su sueño, María se habrá dormido sonriendo al pensar que ma­ñana estaré de nuevo a su lado... ¡Pero después! Ese después era terrible; era mi viaje.

Maria, mi diradis al mi, atenta al la mallaǔtaj murmuroj, spiroj de tiu naturo en sia dormo, Maria estos ekdorminta pensante ke morgaǔ mi estos denove ĉe ŝia flanko... Sed poste! Tiu “poste” estis terura; estis mia forvojaĝo.

Parecióme oír el galope de un caballo que atravesase la llanura; supuse que sería un criado que habíamos enviado a la ciudad hacía cuatro días, y al cual esperábamos con impaciencia, porque debía traer una correspondencia importante. A poco se acercó a la casa.

Ŝajnis al mi aǔdi la galopon de iu ĉevalo trairanta la ebenaĵon; mi supozis ke estas servisto kiun ni estis sendinta al la urbo antaǔ kvar tagoj, kaj kiun ni atendadis senpacience, ĉar li devis alporti gravan korespondaĵon. Iom poste li alproksimiĝis al la domo.

—¿Camilo? —pregunté.

―Kamilo? ―Mi demandis.

—Sí, mi amo —respondió entregándome un paquete de cartas después de alabar a Dios. El ruido de las espuelas del paje despertó a mi padre.

―Jes, mastro ―li respondis donante al mi paketon da leteroj post laǔdo-dono al Dio. La bruo de la spronoj de la servisto vekis mian patron.

—¿Qué es esto, hombre? —interrogó al recién llegado.

―Kio estas tio, homo? ―li demandis al la ĵus alveninta.

—Me despacharon a las doce, mi amo, y como el derrame del Cauca llega al Guayabo, tuve que demorarme mucho en el paso.

Oni akceptis min je la dek dua, sinjoro, kaj ĉar la disfluo de la Rivero Kaǔka atingas la Guayabo-n, mi devis malfrui longe ĉe la transiro.

—Bien: di a Feliciana que te haga poner de comer, y cuida mucho ese caballo.

―Bone: diru al Feliciana ke ŝi preparigu al vi manĝaĵon, kaj prizorgu akurate tiun ĉevalon.

Había revisado mi padre las firmas de algunas cartas de las que contenía el paquete; y encontrando por fin la que deseaba, me dijo:

Mia patro estis traleginta la sendintojn de kelkaj leteroj el la entenataj en la paketo; kaj fine trovinte tiun kiun li serĉadis, li diris al mi:

—Empieza por ésta.

―Komencu per ĉi tiu.

Leí en voz alta algunas líneas, y al llegar a cierto punto me detuve in­voluntariamente.

Mi laǔtlegis kelkajn liniojn, kaj atinginte certan punkton, nevole mi haltis.

Tomó él la carta, y con los labios contraídos, mientras devoraba el con­tenido con los ojos, concluyó la lectura y arrojó el papel sobre la mesa diciendo:

La leteron prenis li, kaj kun la lipoj kontrahitaj, avide vorante la enhavon per la okuloj, li finis la legadon kaj ĵetis la paperon sur la tablon dirante:

¡Ese hombre me ha muerto!, lee esa carta: al cabo sucedió lo que tu madre temía.

―Tiu homo mortigis min!, legu tiun leteron: fine okazis tio kion via patrino timis.

Recogí la carta para convencerme de que era cierto lo que ya me imagi­naba.

Mi reprenis la leteron por konvinki min ke estis vera tio kion mi imagis.

—Léela alto —añadió mi padre paseándose por la habitación y enjugán­dose el sudor que le humedecía la frente.


―Legu ĝin laǔtvoce ―aldonis mia patro paŝante tra la ĉambro kaj sekante al si la ŝviton kiu humidigadis lian frunton.

—Eso no tiene ya remedio —dijo apenas concluí—. ¡Qué suma y en qué circunstancias!... Yo soy el único culpable.

―Jam ne estas rimedo kontraǔ tio ―li diris tuj kiam mi finis―. Kian kvanton kaj en kiaj cirkonstancoj!...Kaj kulpas nur mi.

Le interrumpí para manifestarle el medio de que creía podíamos valemos para hacer menos grave la pérdida.

Mi interrompis lin por sugesti al li la rimedon kiun mi pensis ke ni povus utiligi por igi malpli serioza la perdon.

—Es verdad —observó oyéndome ya con alguna calma—; se hará así. ¡Pero quién lo hubiera temido! Yo moriré sin haber aprendido a descon­fiar de los hombres.

―Estas vero ―li observis aǔdante min jam kun iom da kvietiĝo―; ni faros tiamaniere. Sed kiu estus povinta timi tion. Mi mortos ne lerninte malkonfidi je la homoj.

    Y decía la verdad: ya muchas veces en su vida comercial había recibido iguales lecciones. Una noche, estando él en la ciudad sin la familia, se pre­sentó en su cuarto un dependiente a quien había mandado a los Chocóes a cambiar una considerable cantidad de efectos por oro, que urgía enviar a los acreedores extranjeros. El agente le dijo:
    Kaj li diris la veron: jam multfoje dum sia  komerca vivo li estis ricevinta samajn lecionojn. Iun vesperon, kiam li troviĝis en la urbo sen la familio, sin prezentis en lian ĉambron unu fidinda dungito kiun li estis sendinta al la Chocóes por ŝanĝi konsiderindan kvanton de komercaj paperoj en oron, kiun estis urĝa sendi al la eksterlandaj kreditoroj. 

—Vengo a que me dé usted con qué pagar el flete de una mula, y un balazo: he jugado y perdido todo cuanto usted me entregó.

―Mi venas por ke vi donu al mi la monon necesan por pagi la lu-prenon de unu mulino, kaj unu pafaĵon: mi vetis kaj perdis ĉion kion vi konfidis al mi.

—¿Todo, todo se ha perdido? —preguntóle mi padre.

―Ĉu ĉio, ĉio estas perdita? ―demandis al li mia patro.

—Si, señor.

―Jes, sinjoro.

—Tome usted de esa gaveta el dinero que necesita.

―Prenu vi mem el tiu tir-kesto la monon kiun vi bezonas.

Y llamando a uno de sus pajes añadió:

Kaj vokinte unu el siaj servistoj li aldonis:

—El señor acaba de llegar: avisa adentro para que se le sirva.

―Ĉi sinjoro ĵus alvenis: sendu servi al li la vesper-manĝon. Pero aquellos eran otros tiempos. Golpes de fortuna hay que se sufren en la juventud con indiferencia, sin pronunciar una queja: entonces se con­fía en el porvenir. Los que se reciben en la vejez parecen asestados por un enemigo cobarde: ya es poco el trecho que falta para llegar al sepulcro... ¡Y cuán raros son los amigos del que muere, que sepan serlo de su viuda y de sus hijos! ¡Cuántos los que espían el aliento postrero de aquel cuya mano, helada ya, están estrechando, para convertirse luego en verdugos de huérfanos!...1

Sed tiuj estis aliaj tempoj. Okazas sorto-frapoj kiujn oni eltenas indiferente en junaĝo, sen elbuŝigi unu nuran plendon: tiam oni fidas la estonton. Tiuj kiujn oni ricevas en maljunaĝo ŝajnas ellasataj de iu malkuraĝa malamiko; jam estas mallonga la tempo mankanta por atingi la tombon...Kaj kiom maloftaj estas la amikoj de tiu kiu mortas, kapablaj esti tiaj por ties vidvino kaj liaj gefiloj! Kiomaj tiuj kiuj observas la lastan spiron de tiu kies manon, jam rigidan, ili estas premantaj, por poste fariĝi orfo-ekzekutistoj!...2

Tres horas habían pasado desde que terminó la escena que acabo de des­cribir conforme al recuerdo que me ha quedado de aquella noche fatal, a la que tantas otras habían de parecerse años después.

Tri horoj estis pasintaj ek de kiam finis la sceno kiun mi ĵus priskribis laǔ la memoro kiu al mi restis pri tiu fatala nokto, al kiu multaj aliaj devus simili jarojn poste.

Mi padre, a tiempo de acostarnos, me dijo desde su lecho, distante pocos pasos del mío:

Mia patro, kiam ni kuŝiĝis, diris al mi el sia lito, situanta malmultajn paŝojn for de la mia:

—Es preciso ocultar a tu madre cuanto sea posible lo que ha sucedido; y será necesario también demorar un día más nuestro regreso.

―Nepre necesas kaŝi kiom eble plej longe al via patrino tion kio okazis; kaj ankaǔ necesos malfruigi unu plian tagon nian reiron.

Aunque siempre le había oído decir que su sueño tranquilo le servía de alivio en todos los infortunios de la vida, cuando a poco de haberme hablado me convencí de que ya él dormía, vi en su reposo tan denodada resigna­ción, había tal valor en su calma, que no pude menos de permanecer por mucho espacio contemplándolo.

Kvankam mi ĉiam estis aǔdinta lin diri ke lia trankvila dormo utilis al li kiel malpeziĝo en ĉiuj misfortunoj de la vivo, konvinkiĝinte, iom post kiam li parolis al mi, ke li jam estis dormanta, mi vidis en lia ripozo tiom tenacan rezignacion kaj estis tia kuraĝo en lia kvieto, ke mi ne povis ne resti longan tempon kontemplante lin.

No había amanecido aún, y tuve que salir en busca de aire mejor para calmar la especie de fiebre que me había atormentado durante el insomnio de la noche. Solamente el canto del titiribí y los de las guacharacas de los bosques vecinos anunciaban la aurora: la naturaleza parecía desperezarse al despertar de su sueño. A la primera luz del día empezaron a revolotear en los plátanos y sotos asomas y azulejos; parejas de palomas emprendieron viaje a los campos vecinos; la greguería de las bandadas de loros remedaba el ruido de una quebrada bulliciosa; y de las copas florecientes de los pi­samos del cacaotal, se levantaban las garzas con leve y lento vuelo.

Ne estis ankoraǔ mateno, kaj mi devi eliri serĉe de pli bona aero por kvietigi la specon de febro kiu estis torturanta min dum la nokta sendormo. Nur la kantado de la kardinal-birdo kaj tiuj de la ortalidoj de la proksimaj arbaroj anoncis la aǔroron: la naturo ŝajnis streĉi sin vekiĝante el sia dormo. Ĉe la unuaj lumoj de la tago asomas kaj meropoj komencis salteti sur la banan-arboj kaj veprejoj; kolombo-paroj ekflugadis al la proksimaj kampoj; la brua tumulto de la papago-rotoj imitis la bruon de rojo tumultema; kaj el la florantaj kronoj de la písamos de la kakao-arbejo, leviĝis la ardeoj per leĝera kaj malrapida flugo.

Ya no volveré a admirar aquellos cantos, a respirar aquellos aromas, a contemplar aquellos paisajes llenos de luz, como en los días alegres de mi infancia y en los hermosos de mi adolescencia: ¡extraños habitan hoy la casa de mis padres!

Mi ne plu admiros tiujn kantojn, ne enspiros tiujn aromojn, ne kontemplos tiujn peizaĝojn plenajn de lumo, samkiel en la tagoj gajaj de mia infanaĝo kaj en tiuj belaj de mia adoleskaj jaroj: nekonatoj loĝas nuntempe en la domo de miaj gepatroj!

Apagábase la tarde al día siguiente, cuando mi padre y yo subíamos la verde y tendida falda para llegar a la casa de la sierra. Las yeguadas que pastaban en la vereda y sus orillas, nos daban paso resoplando asustadas, y los pellares se levantaban de las márgenes de los torrentes para amenazar­nos con su canto y revuelos.

Estingiĝadis la vespero je la sekva tago, dum mia patro kaj mi suriradis la verdan kaj vastan flankon por atingi la domon de la monto-ĉeno. La ĉevaloj kiuj grege paŝtiĝadis sur la pado kaj ĝiaj bordoj, cedadis al ni la pason snufante pro timo.

Divisábamos ya de cerca el corredor occidental, donde estaba la familia esperándonos: y allí volvió mi padre a encargarme ocultara la causa de nuestra demora y procurase aparecer sereno.

Jam de proksime ni distingis la okcidentan koridoron, kie la familio estis atendanta nin; kaj tiam denove mia patro rekomendis al mi kaŝi la kaǔzon de nia malfruo kaj klopodi ŝajni serena.


1. Es éste uno de los momentos en que parece romperse la tenue línea de ficción con que Isaacs ha sabido hábilmente envolver el nivel de realidad de su propia historia per­sonal. Poco después de la muerte de su padre, Isaacs es asediado, como administrador del legado de la familia, por treinta acreedores que llegan incluso a reclamar de la viuda "los alimentos que ella y sus hijos consumieron en el espacio de treinta y tres meses".

2. Tiu ĉi estas unu el la momentoj en kiuj ŝajnas rompiĝi la minca fikci-linio per kiu Isaacs sciis lerte envolvi la nivelon de realo de sia propra persona historio. Iom post la morto de sia patro, Isaacs sieĝiĝas, kiel administranto de la familia heredaĵo, fare de tri dek kreditoroj kiuj eĉ venis al la ekstremo postuli de la vidvino “ la nutraĵojn kiujn ŝi kaj siaj gefiloj konsumis dum tri dek tri monatoj”.