Maria/Ĉapitro XXXVIII

El Vikifontaro
Jump to navigation Jump to search
Ĉapitro XXXVII Indekso : Maria
de Jorge Isaacs
Tradukita de Andrés Turrisi, Detlef Karthaus kaj Ruben' Torres
Ĉapitro XXXVIII
Ĉapitro XXXIX
Tradukata ekde 2005.


XXXVIII


Pasados diez días, mi padre estaba convaleciente, y la alegría había vuelto a nuestra casa. Cuando una enfermedad nos ha hecho temer la pérdida de una persona amada, aquel temor aviva nuestros más dulces afectos hacia ella, y hay en los cuidados que le prodigamos, alejado ya el peligro, una ternura capaz de desarmar a la muerte misma.

Dek tagojn poste, mia patro estis konvaleskanta, kaj la gajo estis reveninta al nia hejmo. Post kiam iu malsano timigis al ni la perdon de persono amata, tiu timo intensigas niajn plej dolĉajn amsentojn al ĝi, kaj troviĝas en la vartadoj kiujn ni dediĉas al ĝi, kiam jam estas for la danĝero, tenero kapabla malarmi eĉ la morton.

Había recomendado el médico que se procurase al espíritu del enfermo la mayor tranquilidad posible. Se evitaba cuidadosamente hablarle de nego­cios. Luego que pudo levantarse, le instamos que eligiera un libro para leerle en algunos ratos, y escogió el Diario de Napoleón en Santa Elena,1 lectura que siempre le conmovía hondamente.

La kuracisto estis rekomendinta havigi al la spirito de la malsanulo la kiel eble plej grandan trankvilon. Oni zorge evitis paroli al li pri negocoj. Post kiam li povis ellitiĝi, ni instigis lin selekti libron kiun ni legus al li de tempo al tempo, kaj li elektis la Taglibro de Napoleono en Sankta- Helena,2 legaĵo kiu ĉiam kortuŝis lin profunde. Reunidos en el costurero de mi madre, nos turnábamos para leerle Emma, María y yo; y si lo notábamos alguna vez dominado por la tristeza, Emma tocaba la guitarra para distraerlo. Otras veces solía él hablarnos de los días de su niñez, de sus padres y hermanos, o nos refería con entusiasmo los via­jes que había hecho en su primera juventud. En ocasiones se chanceaba con mi madre criticando las costumbres del Chocó, por reír al oírla hacer la defensa de su tierra natal.

Kuniĝintaj en la kudro-ĉambro de mia patrino, Emma, Maria kaj mi alterne legadis al li; kaj se kelkfoje ni rimarkis lin regata de la tristeco, Emma ludis la gitaron por distri lin. Alifoje li kutimis paroli al ni pri la tagoj de sia infanaĝo, pri siaj gepatroj kaj gefratoj, aǔ entuziasme raportis la vojaĝojn kiujn li estis farinta en sia frua junaĝo. En kelkaj okazoj li mokadis mian patrinon kritikante la kutimojn de la Ĉokoa regiono, por ridi aǔdante ŝin defendi sian naskiĝlandon.

—¿Cuántos años tenía yo cuando nos casamos? —le preguntó una vez, después de haber hablado de los primeros días de su matrimonio y de un incendio que los dejó completamente arruinados a los dos meses de verificado aquél.

―Kiomjara mi estis kiam ni geedziĝis? ―iufoje li demandis al ŝi, parolinte pri la unuaj tagoj de ilia geedziĝo kaj pri incendio kiu komplete ruinigis ilin du monatojn post tiu evento.

—Veintiuno —respondió ella.

―Dudekunujara ―ŝi respondis. —No, hija; tenía veinte. Yo engañé a la señora (así llamaba a su suegra) temeroso de que me creyese muy muchacho. Como las mujeres, cuando sus maridos empiezan a envejecer, nunca recuerdan bien los años que ellos tie­nen, fácil me ha sido luego rectificar la cuenta.

―Ne, karulino; mi estis dudekiara. Mi mensogis al la sinjorino (tiamaniere li nomumis sian bopatrinon) timante ke ŝi taksu min tre juna. Ĉar la virinoj, kiam iliaj edzoj komencas maljuniĝi, neniam bone rememoras kiomjaraj estas ĉi lastaj, poste rezultis al mi facila korekti la kalkulon.

—¿Veinte años no más? —preguntó Emma admirada.

―Nur dudekjara? ―demandis Emma surprizita.

—Ya lo oyes —respondió mi madre.

―Vi ja aǔdis ― respondis mia patrino.

—Y usted, ¿cuántos, mamá? —preguntó María.

―Kaj kiomjara vi estis, panjo? ―demandis Maria

—Yo tenía dieciséis: un año más de los que tienes tú.

―Mi estis deksesjara: unu jaron pli aĝa ol vi estas.

—Pero dile que te cuente —dijo mi padre— la importancia que se daba para conmigo desde que tuvo quince, que fue entonces cuando yo resolví casarme con ella y hacerme cristiano.

―Sed petu ke ŝi rakontu al vi ―diris mia patro― la gravon kiun ŝi afektis antaǔ mi ek de sia dekkvinjaraĝo, ĉar ĝuste tiam mi decidis edziĝi al ŝi kaj fariĝi kristano.

—A ver, mamá —dijo María.

―Rakontu, panjo ―diris Maria.

—Pregúntale a él primero —respondió mi madre—, a qué se resolvió por eso que él llama la importancia que para con él me daba.

―Unue demandu al li ―respondis mia patrino―, kion li decidis pro tio kion li taksas la gravon kiun mi afektis antaǔ li.

Todos nos volvimos hacia mi padre; y él dijo:

Ni ĉiuj turnis la kapon al mia patro; kaj li diris:

—A casarme.

―Edziĝi.

Interrumpió aquella conversación la llegada de Juan Angel, que venía del pueblo trayendo la correspondencia. Me entregó algunos periódicos y dos cartas, ambas firmadas por el señor A***, y una de ellas de fecha bastante atrasada.

Interrompis tiun konversacion la alveno de Johano Anĝelo, kiu el la vilaĝo portis la korespondaĵoj. Li enmanigis al mi kelkajn ĵurnalojn kaj du leterojn, ambaǔ subskribitajn de Sinjoro A***, kaj unu el ili kun dato sufiĉe malfrua.

Luego que vi las firmas se las pasé a mi padre.

Vidinte la subskibojn, mi transdonis la leterojn al mia patro.

―¡Ah!, sí —dijo devolviéndomelas; esperaba cartas de él.

―Ha!, jes ―li diris redonante ilin al mi; mi estis atendanta skribaĵon de li.

La primera se reducía a anunciar que no podría emprender su viaje a Europa sino pasados cuatro meses, lo cual avisaba para que no se precipi­tasen los preparativos del mío. No me atreví a dirigir una sola mirada a María, temeroso de provocar una emoción mayor que la que me dominaba; pero vino en mi ayuda la reflexión que hice instantáneamente de que si mi viaje no se frustraba, me quedaban aún más de tres meses de felicidad. María estaba pálida, y pretextaba buscar algo en su cajita de costura que tenía sobre las rodillas. Mi padre, completamente tranquilo, esperó a que yo con­cluyese la lectura de la primera carta, para decir:

La unua resume nur anoncis ke li ne povus entrepreni sian vojaĝon al Eǔropo ĝis post kvar monatoj, kion li estis informanta por ke oni ne akcelu la preparadon de la mia. Mi ne kuraĝis direkti eĉ ununuran rigardon al Maria, timante estigi emocion pli grandan ol tiu kiu min estis reganta; sed donis al mi helpon la pripenso kiun mi tuj faris, ke eĉ se mia vojaĝo ne fiaskos, restos al mi ankoraǔ pli ol tri monatoj da feliĉo. Maria estis pala, kaj ŝajnigis serĉi ion en sia kudrujo kiun ŝi havis sur la genuoj. Mia patro, tute trankvila, atendis ke mi finu la legadon de la unua letero, por diri:

—Qué se va a hacer: veamos la otra.

―Kion fari: vidu ni la alian.

Leí los primeros renglones, y comprendiendo que iba a serme imposible disimular mi turbación, me acerqué a la ventana como para ver mejor, y poder dar así la espalda a los que oían. La carta decía literalmente esto, en su parte sustancial:

Mi legis la unuajn liniojn, kaj komprenante ke fariĝus neebla al mi kaŝi mian perturbon, mi alproksimiĝis al la fenestro kvazaǔ por ĝui pli bonan vidadon, kaj povi tiamaniere prezenti la dorson al la aǔskultantoj. Laǔvorte la letero diris la jenon, en sia esenca parto:

"Hace quince días que escribí a usted avisándole que me veía precisado a retardar por cuatro meses más mi viaje; pero habiéndose allanado cuando y como yo no lo esperaba, los inconvenientes que se me habían presentado, me apresuro a dirigirle esta carta con el objeto de anunciarle que el 30 del próximo enero estaré en Cali, donde espero encontrar a Efraín para que nos pongamos en marcha hacia el puerto el dos de febrero.

“Antaǔ dek kvin tagoj mi skribis al vi informante ke mi troviĝis en la neceso malfruigi mian vojaĝon kvar monatojn pli; sed superinte, kiam kaj kiel mi ne atendis, la ĝenaĵojn kiuj sin estis prezentintaj al mi, mi rapidas direkti al vi tiun ĉi leteron celante anonci al vi ke la venontan 30-an de Januaro mi estos en Kalio, kie mi esperas renkonti Efrainon por ekmarŝi al la haveno la duan de Februaro.

"Aunque tuve el pesar de saber que una grave enfermedad lo había tenido a usted en cama, poco después recibí la agradable noticia de que estaba ya fuera de peligro. Doy a usted y a su familia la enhorabuena por el pronto restablecimiento de su salud.

“Kvankam mi ĉagrenis sciante ke serioza malsano estis deviginta vin resti en la lito, iom poste mi ricevis la kontentigan novaĵon ke vi jam estas ekster danĝero. Mi prezentas al vi kaj al via familio miajn gratulojn pro via rapida resaniĝo.

“Espero pues, que no habrá inconveniente alguno para que usted me proporcione el placer de llevar la grata compañía de Efraín, por quien, como usted sabe, he tenido siempre tan particular cariño. Sírvase mostrarle esta parte de mi carta."

“Mi esperas, do, ke ne estos iu ajn ĝenaĵo por ke vi donu al mi la plezuron kumporti la ŝatatan akompanon de Efraino, al kiu, kiel vi bone scias, mi ĉiam sentis tian apartan korinklinon. Bonvolu montri al li ĉi tiun parton de mia letero.”

Cuando volví a buscar mi asiento, encontré las miradas de mi padre fijas en mí. María y mi hermana salían en aquel momento al salón, y ocupé la butaca que la primera acababa de dejar, por estar este asiento más a la sombra.

Kiam mi serĉis denove mian sidlokon, mi renkontis la rigardojn de mia patro fiksaj sur mi. Maria kaj mia fratino estis elirantaj tiumomente al la salono, kaj mi okupis la brak-seĝon kiun la unua ĵus estis lasinta, pro tio ke tiu ĉi sidloko situis pli en la ombro.

—¿Cuántos tenemos hoy? —preguntó mi padre.

―Kioma tago estas hodiaǔ? ―demandis mia patro.

—Veintiséis —le respondí

―La dudek-sesa ―mi respondis. . —Nos queda solamente un mes; es necesario no dormirse.

―Restas al ni nur unu monato; necesas ne ekdormi.

Había en el acento con que pronunció aquellas palabras, y en su sem­blante, toda la tranquilidad que revela una resolución inmutable.

Estis en la tono per kiu li prononcis tiujn vortojn, kaj en lia vizaĝo, la tuta kvieto kiun montras neŝanĝebla decido.

Un paje entró a avisarme que estaba listo el caballo que una hora antes le había mandado preparar.

Iu servisto eniris por informi min ke estas preta la ĉevalo kiun antaǔ unu horo mi estis ordoninta prepari. —Cuando vuelvas de tu paseo —díjome mi padre— contestaremos esa carta, y la llevarás tú mismo al pueblo, puesto que mañana debías de todos modos dar una vuelta a las haciendas.

―Je la reveno el via promenado ―diris al mi mia patro―ni respondos tiun leteron, kaj vi mem ĝin portos al la vilaĝo, ĉar morgaǔ vi devus ĉiukaze viziti la bienojn.

—No me demoraré —dije saliendo.

―Mi ne malfruos ―mi diris elirante. Necesitaba disimular lo que sufría; llamar en la soledad aquella dulce esperanza que me había halagado para dejarme luego solo ante la realidad del temido viaje; necesitaba llorar a solas, para que María no viera mis lá­grimas... ¡Ah!, si ella hubiese podido saber cuántas brotaban de mi corazon en aquel instante, tampoco habría esperado ya.

Mi bezonis kaŝi kiom mi estis suferanta; voki en soleco tiun dolĉan esperon kiu estis flatinta min por poste lasi min sola antaǔ la realo de la timita vojaĝo; mi bezonegis plori sola, por ke Maria ne vidu miajn larmojn...Ha!, se ŝi estus povinta scii kiomaj estas ŝprucantaj el mia koro en tiu momento, nek ŝi jam estus esperinta.

Descendí a las anchas vegas del río, donde acercándose a las llanuras es menos impetuoso: formando majestuosas curvas, pasa al principio por en medio de colinas pulcramente alfombradas, de las que ruedan a unírsele to­rrentes espumosos, y sigue luego acariciando los follajes de los carboneros y guayabales de la orilla; se oculta después bajo las últimas cintas montaño­sas donde parece darle en murmullos sus últimos adioses a la soledad, y al fin piérdese a lo lejos, muy lejos en la pampa azul, donde en aquel momento el sol al esconderse tornasolaba de lila y oro su raudal.

Mi malsupreniris al la larĝaj bordoj de la rivero, kie proksimiĝante al la ebenaĵoj ĝi estas malpli impeta; formante majestajn kurbiĝojn, ĝi fluas komence tra montetoj bele tapiŝitaj, el kiuj rulfalas, celante ĝin, ŝaǔmaj torentoj, kaj ĝi poste plufluas karesante la foliarojn de la bordaj akacioj kaj gujavarboj; poste ĝi kaŝiĝas sub la lastajn bendojn montarajn kie ŝajne murmuras siajn lastajn adiaǔojn al la soleco, kaj fine perdiĝas malproksime, tre malproksime en la blua pampo, kie en tiu momento la suno kaŝiĝanta muaradis lilkolore kaj aǔre ĝian torenton.

Cuando regresé ascendiendo por los tortuosos senderos de la ribera, la noche estaba engalanada ya con todos los esplendores del estío. Las altas espumas del río pasaban resplandecientes, y las ondas mecían los cañaverales como diciendo secretos a las auras que venían a peinarles los plumajes. Los no sombreados remansos reflejaban en su fondo temblorosas las estrellas; y donde los ramajes de la selva de una y otra orilla se enlazaban formando pabellones misteriosos, brillaba la luz fosfórica de las luciérnagas errantes.

Kiam mi revenis surirante laǔ la sinuaj padoj de la riverbordo, la nokto estis jam ornamita per ĉiuj splendoj de la somero. La altaj ŝaǔmoj de la rivero fluadis brilegaj, kaj la ondoj luladis la kanojn kvazaǔ flustrante sekretojn al la zefiroj kiuj venis kombi iliajn plumarojn. La ne ombritaj fludormejoj spegulis tremantaj en siaj fundoj la stelojn; kaj kie la tranĉaroj de la ĝangalo de ambaǔ bordoj kunligiĝis formante misterajn pavilonojn, brilis la lumo fosfora de la lum-vermoj vagantaj.

Sólo el grillar de los insectos nocturnos turbaba aquel silencio de los bos­ques; pero de tiempo en tiempo el bujío,3 guardián de las negras espesuras, revoloteaba a mi alrededor haciéndome oír su silbido siniestro.

Nur la zumado de la noktaj insektoj perturbis tiun silenton de la arbaroj; sed de tempo al tempo la strigo4, gardisto de la nigraj veprejoj, flugetis ĉirkaǔ mi aǔdigante al mi sian teruran siblon.

La casa, aunque iluminada ya, estaba silenciosa cuando entregué en la gradería el caballo a Juan Angel.

La domo, kvankam jam lumigita, estis silenta kiam piede de la ŝtuparo mi lasis la ĉevalon al Johano Anĝelo.

Me esperaba mi padre paseándose en el salón: la familia se hallaba reunida en el oratorio.

Mia patro atendadis min promenante en la salono: la familio estis kunveninta en la ĉapelo.

—Has tardado —me dijo mi padre—: ¿quieres que escribamos esas cartas?

―Vi malfruis ― diris mia patro―; ĉu vi emas ke ni skribu tiujn leterojn?

—Quisiera que antes habláramos algo sobre mi viaje.

―Mi volus ke antaǔe ni parolu iom pri mia vojaĝo.

—A ver —me contestó sentándose en un sofá.

―Ni vidu ― li respondis eksidante sur iun sofon.

Yo permanecí en pie cerca de una mesa y dando la espalda a la bujía que nos alumbraba.

Mi restis staranta apud iu tablo kaj kun turnita dorso al la kandelo kiu lumigadis nin. —Después de la desgracia ocurrida —le dije—; después de esa pérdida, cuyo valor puedo valuar, estimo indispensable manifestar a usted que no lo creo obligado a hacer el sacrificio que le exige la conclusión de mis estudios. Antes de que los intereses de la casa sufrieran este desfalco, indiqué a usted que me sería muy satisfactorio en adelante ayudarle en sus trabajos; y a su negativa de entonces nada pude replicar. Hoy las circunstancias son muy dis­tintas: todo me hace esperar que usted aceptará mi ofrecimiento; y yo re­nuncio gustoso al bien que usted quiere hacerme enviándome a concluir mi carrera, porque es un deber mío relevar a usted de esa especie de compro­miso que para conmigo tiene contraído.

―Post la malfeliĉa okazintaĵo ―mi diris al li―; post tiu perdo, kies gravecon mi povas taksi, mi opinias necesa manifesti al vi ke mi ne kredas vin devigita plenumi la oferon kiun postulas de vi la konkludo de miaj studoj. Antaǔ ol la interesoj de la familio suferus tiun ĉi perdon, mi diris al vi ke estonte estus al mi tre kontentiga helpi vin en viaj laboroj; kaj al via tiama rifuzo mi povis respondi nenion. Hodiaǔ la cirkonstancoj estas tre malsamaj: ĉio esperigas al mi ke vi akceptos mian proponon; kaj mi volonte rezignas la bonon kiun vi volas fari al mi sendante min konkludi mian karieron, ĉar estas mia devo liberigi vin de tiu speco de sindevigo kiun vi akiris kun mi.

—Todo eso —me respondió— está hasta cierto punto juiciosamente pensado. Aunque haya motivos para que hoy más que antes te sea temible ese viaje, no puedo dejar de conocer, a pesar de todo, que te dominan al hablar así nobles sentimientos. Pero debo advertirte que mi resolución es irrevocable. Los gastos que el resto de tu educación me cause, en nada em­peorarán mi situación, y una vez concluida tu carrera, la familia cosechará abundante fruto de la semilla que voy a sembrar. Por lo demás —añadió después de una corta pausa, durante la cual volvió a pasearse por el salón—, creo que tienes el noble orgullo necesario para no pretender cortar lastimo­samente lo que tan bien has empezado.

―Ĉio tio ―li respondis al mi― estas en certa grado saĝe pensita. Kvankam estas motivoj por ke hodiaǔ pli ol antaǔe rezultu al vi timinda tiu vojaĝo, mi ne povas forgesi, spite al ĉio, ke dum vi parolas tiamaniere regas vin noblaj sentoj. Sed mi devas averti vin ke mia decido estas nerevokebla. La elspezoj kiujn la daǔrigo de via edukiĝo kaǔzos al mi, neniel malplibonigos mian situacion, kaj post la konkludo de via kariero, la familio rikoltos abundan frukton de la semo kiun mi estas semonta. Cetere,― li aldonis post mallonga paǔzo, dum kiu li denove ekpromenis tra la salono― mi estas konvinkita ke vi posedas la noblan fieron necesan por ne pretendi bedaǔrinde interrompi kion tiom bone vi komencis.

—Haré cuanto esté a mi alcance —le contesté completamente desespe­ranzado ya—, haré cuanto pueda para corresponder a lo que usted espera de mí.

―Mi faros ĉion je mia kapablo ―mi respondis jam tute senespere―, mi faros kiom mi povos por respondi al tio kion vi atendas de mi. —Así debe ser. Vete tranquilo. Estoy seguro de que a tu regreso ya habré conseguido llevar a cabo con fortuna los proyectos que tengo para pa­gar lo que debo. Tu posición será pues muy buena dentro de cuatro años, y María será entonces tu esposa.''

―Tiel devas esti. Foriru trankvila. Mi estas certa ke je via reveno mi estos sukcesinta fortune realigi miajn projektojn por pagi kion mi ŝuldas. Via pozicio do estos tre bona post kvar jaroj, kaj tiam Maria fariĝos via edzino.

Permaneció silencioso otra vez por algunos momentos, y deteniéndose al fin delante de mí, dijo:

Li denove restis silenta kelkajn momentojn, kaj fine haltante antaǔ mi, diris:

—Vamos, pues, a escribir: trae aquí lo necesario, no sea que me haga mal salir al escritorio.

―Do, iru ni skribi: alportu ĉi tien la necesaĵon, por ke ne ĝenu min iri al la oficejo.

Había acabado de dictarme una larga y afectuosa carta para el señor A***, y quiso que mi madre, que se presentó en ese momento en el salón, la oyera leer. Esto era en el fondo lo que leía yo a tiempo que María entró trayendo el servicio de té para mi padre, ayudada por Estefana:

Li estis fininta dikti al mi longan kaj afablan leteron por Sinjoro A***, kaj volis ke mia patrino, kiu sin prezentis tiumomente en la salonon, aǔdu legi ĝin. Tio estis, resume, kion mi estis leganta kiam Maria eniris portante la te-ilaron por mia patrino, helpate de Stefana:

"Efraín estará listo para marchar a Cali el treinta de enero; lo encon­trará usted allí, y podrán seguir para la Buenaventura el dos de febrero, como usted lo desea."

“Efraino estos preta por vojaĝi al Kalio la tridekan de januaro; vi renkontos lin tie, kaj kune vi povos daǔrigi la vojaĝon al Buenaventura la duan de februaro, kiel vi deziras.”

Seguían las fórmulas de estilo.

Sekvis la kutimaj formuloj.

María, a quien daba yo la espalda, puso sobre la mesa y al alcance de mi padre el plato y taza que llevaba. Quedó al hacerlo iluminada de lleno por la luz de la mesa: estaba casi lívida: al recibir la tetera que le presentaba Estefana, se apoyó con la mano izquierda en el espaldar de la silla que yo ocupaba, y tuvo que sentarse en el sofá inmediato mientras mi padre se servía del azúcar. El le presentó la taza y ella se puso en pie para llenarla, pero le temblaba la mano de tal manera, que viendo mi padre que el té se derra­maba, miró a María diciéndole:

Maria, al kiu mi prezentis la dorson, metis sur la tablon kaj je atingo de mia patro la telereton kaj la tason kiujn ŝi estis portanta. Tion farante, ŝi rezultis plene prilumita per la lampo de la tablo: ŝi estis preskaǔ livida: ricevante la te-kruĉon kiun Stefana prezentis al ŝi, ŝi sin apogis per la maldekstra mano sur la dorsapogilon de la seĝo kiun mi estis okupanta, kaj devis eksidi sur la apudan sofon dum mia patro servis al si sukeron. Li prezentis al ŝi la tason kaj ŝi ekstaris por plenigi ĝin, sed ŝia mano tremadis tiamaniere, ke mia patro, vidante ke la teo elverŝiĝas, rigardis Marian dirante al ŝi:

—Basta... basta, hija.

―Sufiĉe...sufiĉe, karulino.

No se le ocultaba a él la causa de aquella turbación. Siguiendo a María con la mirada mientras ella se dirigía apresuradamente al comedor, y fiján­dola después en mi madre, le hizo esta pregunta que sus labios no tenían necesidad de pronunciar:

Li ne ignoris la kaǔzon de tiu perturbo. Sekvante Marian per la rigardo, dum ŝi rapide sin direktadis al la manĝo-ĉambro, kaj poste ĝin fiksante sur mian patrinon, li faris al ĉi lasta tiun ĉi demandon kiun liaj lipoj ne bezonis prononci:

—¿Ves esto?

―Ĉu vi rimarkas tion ĉi?

Todos quedamos en silencio; y a poco salí yo con pretexto de llevar al escritorio los útiles que había traído.

Ni ĉiuj restis silentaj; kaj iom poste mi eliris kun la preteksto reporti al la oficejo la ilaron kiun mi estis elportinta.